Velayet Haklarının Kaldırılması veya Babalıktan Vazgeçme: Belarus Cumhuriyeti Yargı Uygulaması (2026)

Ailelerin dağılması Belarus’ta nadir değil, yaygın görülen bir olgudur: Ulusal İstatistik Komitesi 2025 yılında 34.813 boşanma kaydetmiştir. Bir çift ayrıldığında —veya ebeveynler hiç evlenmediğinde— uygulamamızda bir soru tekrar tekrar karşımıza çıkar: bir ebeveyn çekip gidebilir mi? Bir baba babalıktan “vazgeçebilir” mi veya bir ebeveyn haklarından “vazgeçip” çocuktan, evrak işlerinden ve ödemelerden kurtulabilir mi?

Açıkça belirtmek gerekir ki Belarus hukuku, kişinin kendi isteğiyle ebeveynlikten vazgeçmesine imkân tanımaz. İmzaladığınızda talebiniz üzerine hukuken ebeveynlik statünüzü sona erdirecek bir form yoktur. Kanun, sıklıkla birbirine karıştırılan, mahkeme yoluyla yürütülen iki farklı usul öngörür: velayet haklarının kaldırılması ve ebeveynlik kaydına itiraz edilmesi. Her ikisi de Belarus Cumhuriyeti Evlilik ve Aile Kanunu’nda düzenlenmiştir ve bu yollara başvurmak isteyen kişileri şaşırtan sonuçlar doğurur. Bu rehber, mahkemelerin 2026 yılındaki uygulamasını açıklamaktadır.

Birbirine karıştırılan iki farklı soru

“Velayet haklarının kaldırılması” ve “babalıktan vazgeçme” aynı anlama geliyor gibi görünse de özünde birbirine zıt kavramlardır. Velayet haklarının kaldırılması, çocuğuna karşı yükümlülüklerini yerine getirmeyen bir ebeveyne yönelik cezalandırıcı ve koruyucu bir tedbirdir; birçok yükümlülüğü devam ederken ebeveynin haklarını ortadan kaldırır ve çocuğun biyolojik ebeveyninin kim olduğunu değiştirmez. Ebeveynlik kaydına itirazda ise kayıtta yer alan kişinin gerçekte biyolojik ebeveyn olmadığı gerekçesiyle mahkemeden nüfus kaydının düzeltilmesi istenir. Burada mesele davranış veya isteklilik değil, kaydın doğruluğudur. Yetkin bir avukatın ilk açıklığa kavuşturacağı husus, somut olayda hangi yola başvurulması gerektiğidir; çünkü gerekçeler, deliller, süreler ve sonuçlar tamamen farklıdır.

“Babalıktan gönüllü vazgeçme” efsanesi

Belarus mevzuatı bir babanın “Ben artık bu çocuğun babası değilim” beyanında bulunarak yükümlülüklerini sonlandırması için hiçbir mekanizma içermez. Doğum belgesinde baba olarak kayıtlı bir erkek, nafaka yükümlülüğünden kurtulmak için imza atarak bu statüsünden vazgeçemez. Kanun’un tam metni bunu doğrulamaktadır: babalık, biyolojik köken ve resmî kayıtlar esas alınarak tespit edilir veya buna itiraz edilir; kişinin tercihiyle sona erdirilemez.

Çocuktan “vazgeçme” gibi görünen tek durumun kapsamı dardır ve bu durum insanların umduğu sonucu doğurmaz. Kanun, çocuğunu reddeden, ondan ayrı yaşayan ve çocuğun evlat edinilmesine yazılı rıza beyanı sunan ebeveynin durumunu velayet haklarının kaldırılması gerekçeleri arasında sayar. Ancak bu, yalnızca bir velayet haklarının kaldırılması gerekçesidir; yine mahkeme kararı gerekir ve uygulamada çocuğun bir başkası tarafından gerçekten evlat edinileceği varsayılır. Bu durumda bile çocuğun bakım ve geçimini sağlama yükümlülüğü kendiliğinden ortadan kalkmaz. Ebeveynin haklı bir neden olmaksızın yeni doğan çocuğunu doğum hastanesinden almayı reddetmesi hâlinde daha katı bir kural uygulanır: velayet haklarının kaldırılması davasının açılması zorunludur. Kısacası, ebeveynlikten tek taraflı bir işlemle vazgeçilemez.

Velayet haklarının kaldırılması için gerekçeler

Mahkeme, ergin olmayan bir çocuk üzerindeki velayet haklarını ebeveynlerden biri veya her ikisi bakımından ancak Kanun’da belirtilen gerekçelerden birinin varlığı tespit edildiğinde kaldırabilir:

• Ebeveynlik görevlerinden kaçınma — çocuğun yetiştirilmesi, bakımı veya geçiminin sağlanmasına ilişkin yükümlülüklerin sistematik olarak yerine getirilmemesi.
• Ebeveyn haklarının kötüye kullanılması veya zalimane muamele —fiziksel, psikolojik veya cinsel istismar dahil.
• Çocuğa zararlı ahlaksız bir yaşam tarzı —kronik alkol veya uyuşturucu bağımlılığı gibi.
• Evlat edinme rızasıyla terk etme —ayrı yaşarken çocuğu reddetme ve evlat edinmeye yazılı rıza sunma.
• Çocuk alındıktan sonra durumu düzeltmeme —çocuğun Çocuk İşleri Komisyonu tarafından alındığı ve altı ay içinde alınma nedenlerinin ortadan kalkmadığı durumlarda.

Münferit eksiklikler, yalnızca yoksulluk veya zor bir boşanma gerekçe değildir —davranış genellikle ciddi, kusurlu ve sürekli olmalıdır.

Davayı kimin açabileceği ve mahkemenin nasıl karar verdiği

Bu davayı herkes açamaz. Kanun, dava açma hakkını belirli kişi ve kuruluşlara tanır: ebeveynlerden biri, çocuğun vasisi veya kayyımı, savcı, vesayet ve kayyımlık makamı, Çocuk İşleri Komisyonu, çocuk işleri müfettişliği ve çocuk haklarını korumaya yetkili diğer kuruluşlar.

Velayet hakları yalnızca mahkeme kararıyla kaldırılabilir ve savcı ile vesayet makamı temsilcisinin yargılamaya katılması zorunludur. Ebeveynlerden birinin velayet hakları kaldırıldığında çocuk normalde diğer ebeveynle kalır. Her iki ebeveynin velayet hakları kaldırıldığında veya çocuğun diğer ebeveyne teslim edilmesi imkânsız ya da uygun olmadığında mahkeme çocuğu vesayet makamına teslim eder. Çocuğun kimin yanında yaşayacağı meselesi, boşanma sonrası çocuğun kimde kaldığı hakkındaki rehberimizde ele alınan olağan velayet uyuşmazlıklarıyla büyük ölçüde örtüşmektedir.

Mahkemelerin gerçekte ne yaptığı: 2026’da yargı uygulaması

Gerekçeler tek başına okunduğunda velayet haklarının kaldırılmasının rutin bir uygulama olduğu izlenimi doğabilir. Oysa durum böyle değildir. Belarus yargısının Yüksek Mahkemenin bu davalara ilişkin yol gösterici açıklamalarına da yansıyan yerleşik yaklaşımına göre velayet haklarının kaldırılması, çocuğu korumak amacıyla başvurulan istisnai bir tedbirdir ve ancak dayanak oluşturan gerekçeler gerçekten ispatlandığında uygulanır.

Uygulamada mahkemeler, iddiaların somut delillerle desteklenmesini ister: vesayet makamı raporları, öğretmenlerin ve anaokulu personelinin tanıklıkları, tıbbi kayıtlar, fotoğraflar ve ileri sürülen davranışları ortaya koyan belgeler. Deliller yetersiz olduğunda mahkeme davayı reddeder ve “ikinci bir şans” için süre tanımak yerine davalıyı tutumunu değiştirmesi konusunda uyarır. Ebeveynin yükümlülüklerini yerine getirememesi, işlevselliğini etkileyen ve varlığı tespit edilmiş bir ruhsal hastalıktan kaynaklanıyorsa velayet hakları kaldırılmaz; daha hafif bir tedbir uygulanır. On yaşından itibaren çocuğun görüşü dikkate alınır, ancak bu görüş mahkemeyi bağlamaz; mahkemenin öncelikli ölçütü çocuğun üstün yararıdır.

Orta yol: kaldırmadan ziyade kısıtlama

Velayet haklarının kaldırılması ağır bir tedbir olduğundan, kanun ve mahkemeler uygun durumlarda daha hafif tedbirleri tercih eder. Çocuğun ebeveynin yanında kalması tehlikeliyse mahkeme, ebeveynin velayet haklarını kaldırmadan çocuğun ebeveynden alınmasına karar verebilir. Çocuğun hayatına veya sağlığına yönelik acil bir tehdit varsa vesayet makamı çocuğu derhal alabilir ve ardından yedi gün içinde mahkemeye başvurmak zorundadır.

Velayet haklarının tamamen kaldırılmasını gerektiren koşulların bulunmadığı, ancak mevcut durumun çocuk için güvenli olmadığı ailelerde velayet haklarının kısıtlanması çoğu zaman uygun çözümdür. Bu tedbir, çocuğu korurken ebeveyne durumu düzeltme imkânı da tanır; mahkemeler bunu velayet haklarının kaldırılmasının kesin sonuçlarına açıkça tercih eder.

Sonuçlar: kaldırmanın sona erdirdiği ve erdirmediği şeyler

Haklarından “vazgeçmek” isteyen kişilerin en sık yanıldığı nokta budur. Velayet hakları kaldırılan bir ebeveyn, o çocukla hısımlığa dayanan tüm haklarını kaybeder: çocuğu yetiştirme ve temsil etme, yaşlılıkta çocuktan nafaka alma, çocuğun ölümü üzerine ölüm aylığı alma ve çocuğa yasal mirasçı olma hakkı. Velayet hakları kaldırılan bir ebeveyn ayrıca vasi, kayyım veya evlat edinen olamaz.

Ancak yükümlülük tek taraflı olarak devam eder. Velayet haklarının kaldırılması ebeveynin çocuğun bakım ve geçimini sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Nafaka yükümlülüğü devam eder; nafaka davası, velayet haklarının kaldırılması davasıyla birlikte veya ayrı olarak açılabilir. Çocuk ise tüm haklarını korur: velayet hakları kaldırılan ebeveynine ve o ebeveynin akrabalarına mirasçı olmaya devam eder; konut ve malvarlığına ilişkin tüm hakları da saklı kalır. Mali hususlar bu davalarda çoğu zaman belirleyici olduğundan, haklarınızı kaybetmenin mali yükünüzü azaltacağını varsaymadan önce Belarus’ta nafakanın nasıl hesaplandığını öğrenmeniz yararlı olacaktır. Velayet haklarının kaldırılması bu yükü azaltmaz. Çocukla kişisel ilişki kurulması ayrı olarak ele alınır: velayet haklarının kaldırılması kararı bunu kendiliğinden yasaklamaz. Vasi veya kayyım görüşmeye izin verebilir ya da bunu reddedebilir; uyuşmazlıkları vesayet makamı ve nihayetinde mahkeme çözer.

Velayet haklarının iadesi

Velayet haklarının kaldırılması kalıcı olmak zorunda değildir. Kanun, belirli koşullarla ebeveynin mahkemeden haklarının iadesini istemesine imkân tanır. İade, çocuğun yararına olmalı ve yalnızca mahkeme kararıyla gerçekleşmelidir. Ebeveyn, velayet haklarının kaldırılması kararının kesinleşmesinden itibaren en erken altı ay sonra başvurabilir. Davranışlarında ve yaşam koşullarında gerçek bir değişiklik olduğunu ispat yükü başvurana aittir. Ayrıca iadeye engel olan iki durum vardır. Çocuk bir başkası tarafından evlat edinilmişse velayet hakları iade edilemez. Çocuk on yaşını doldurmuşsa hakların iadesi için çocuğun rızası da gereklidir.

Bir babalık kaydına itiraz edilmesi —gerçek “vazgeçme”

Babalıktan “vazgeçmek” istediğini söyleyen erkek için yasal olarak anlamlı soru genellikle kendisini baba olarak adlandıran kayda itiraz edip edemeyeceğidir. Bu mümkündür, ancak koşullar katıdır.

İtiraz etme hakkı, biyolojik ebeveyn olmadığı hâlde baba veya anne olarak kaydedilen kişiye, çocuğun gerçek biyolojik ebeveyni olduğunu ileri süren kişiye, on sekiz yaşını doldurduğunda çocuğa ve çocuğun vasisine veya kayyımına aittir. Davacının kaydın yanlış olduğunu veya biyolojik ebeveynliği dışlayan koşulları öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlayan bir yıllık zaman aşımı süresi vardır. Kayıtta ebeveyn olarak yer alan kişi o tarihte ergin değilse süre, on sekiz yaşını doldurduğu günden itibaren işlemeye başlar.

Bu davalarda genellikle iki husus belirleyicidir. Birincisi, kayıt sırasında biyolojik baba olmadığını bilen bir erkek daha sonra bu gerekçeyle kaydın geçersiz kılınmasını sağlayamaz. İkincisi, uyuşmazlık devam ederken nafaka ödeme yükümlülüğü durmaz; kayıtta baba olarak yer alan kişi, kaydı geçersiz kılan karar kesinleşinceye kadar ödeme yapmaya devam eder. DNA (moleküler genetik) incelemesi, mahkemelerin en fazla ağırlık verdiği delildir ve babalık ve annelik kayıtlarına itiraz edilmesi konusundaki çalışmalarımızın temelini oluşturur.

Sıkça sorulan sorular

Belarus’taki bir baba nafaka ödemeyi durdurmak için babalıktan basitçe vazgeçebilir mi?

Hayır. Ebeveynlik statüsünden gönüllü olarak vazgeçmeye yönelik bir usul yoktur. Bir kişinin hukuken baba sayılması, ancak mahkemede ebeveynlik kaydına yaptığı itirazın kabul edilmesiyle sona erebilir. Bunun için kişinin gerçekten biyolojik baba olmaması ve zaman aşımı süresi içinde dava açması gerekir. Bu uyuşmazlık devam ederken de nafaka ödeme yükümlülüğü sürer.

Velayet haklarının kaldırılması nafaka yükümlülüğünü sona erdirir mi?

Hayır; çoğu kişinin yanıldığı nokta budur. Velayet haklarınızın kaldırılması sizi nafaka ödeme yükümlülüğünden kurtarmaz. Bunlar ayrı hususlar olarak ele alınır: velayet haklarının kaldırılması, ebeveyn olarak haklarınızı ortadan kaldırır; ancak çocuğun bakım ve geçimini sağlama yükümlülüğünüzü özellikle korur. Nafaka ödemekle yükümlü olmaya devam edersiniz.

Kimin velayet hakları kaldırılabilir?

Yalnızca ergin olmayan bir çocuğun ebeveyninin velayet hakları kaldırılabilir. Bunun için kanunda belirtilen gerekçelerden biri bulunmalıdır: görevlerden kaçınma, istismar veya zalimane muamele, çocuğa zarar veren bir yaşam tarzı, evlat edinmeye rıza göstererek çocuğu terk etme ya da çocuğun ebeveynden alınmasından sonra buna yol açan koşulları düzeltmeme. Çocuk on sekiz yaşını doldurduğunda, evlendiğinde veya tam ehliyetli ilan edildiğinde velayet ilişkisi kanun gereği sona erer ve artık velayet haklarının kaldırılması söz konusu olmaz.

Velayet hakları kaldırılan bir ebeveyn bu haklarını geri alabilir mi?

Prensip olarak evet. Ebeveynin koşulları gerçekten değişmişse ve iade çocuğun yararına ise velayet hakları, kaldırılmalarından en erken altı ay sonra mahkeme kararıyla iade edilebilir. Ancak çocuk evlat edinilmişse iade mümkün değildir. On yaş ve üzerindeki bir çocuğun rızası olmadan da haklar iade edilemez.

Bir babalık kaydına itiraz etmek için ne kadar sürem var?

Babalık kaydına itiraz etmek için bir yılınız vardır. Bu süre çocuğun doğumuyla başlamaz. Kaydın yanlış olduğunu veya kayıtta yer alan kişinin biyolojik ebeveyn olmadığını öğrendiğiniz tarihlerden hangisi daha önceyse o tarihten itibaren işler. Bir yıl geçtikten sonra başvuru imkânlarınız sınırlanır. Mahkeme, belirli koşullarda ve ancak gecikmenin haklı bir nedene dayandığını ispatlayabilmeniz hâlinde, kaçırılan süre bakımından eski hâle getirmeye karar verebilir. Bu ihtimale güvenerek hareket edilmemelidir.

Sonuç

Belarus hukuku, ebeveynin kendi isteğiyle haklarından vazgeçmesine izin vermez. Her ikisi de mahkeme yoluyla yürütülen iki usul öngörür ve bunların kapsamı göründüğünden daha dardır. Velayet haklarının kaldırılması, ebeveynin haklarını sona erdirir; mali yükümlülüğünü ise ortadan kaldırmaz: çocuk için nafaka ödenmeye devam edilmelidir. Diğer yol babalık kaydına itirazdır ve bu yol yalnızca kayıt gerçekten yanlışsa uygulanabilir. Amaç bir hatayı düzeltmektir; ebeveynin daha önce üstlendiği yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. Hangi yola başvurulursa başvurulsun mahkeme, çocuğun yararını esas alarak karar verir ve davanın güçlü delillerle desteklenmesini bekler.

Dava açmayı veya açılan davaya karşı savunma yapmayı düşünüyorsanız ilk adım, somut olayınıza hangi usulün uygun olduğunu ve bu yolla gerçekçi olarak hangi sonuçların elde edilebileceğini açıkça değerlendirmektir. Bu konularda hem Belaruslu hem de yabancı müvekkillerimize, çoğu durumda seyahat etmelerine gerek kalmadan vekâletnameyle hukuki destek sunuyoruz. Velayet haklarının kaldırılması konusundaki çalışmalarımız hakkında daha fazla bilgi edinebilir veya durumunuzu gizlilik içinde görüşmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.