Belarus’ta Nafaka: Nasıl Hesaplanır, Nasıl Tahsil Edilir ve Ne Yapılmalı?

Çok az aile uyuşmazlığı nafaka kadar yoğun duygulara veya uygulamada bu kadar çok kafa karışıklığına yol açar. Belarus’ta çocuklara yönelik nafaka yükümlülükleri, aile hukukunun en ayrıntılı düzenlenen alanları arasındadır ve bunun haklı bir nedeni vardır: devlet, çocukların mali açıdan korunmasını yalnızca ebeveynler arasındaki özel bir mesele olarak değil, kamu yararını ilgilendiren bir konu olarak görür. Ancak uygulamada hem Belarus’ta yaşayanlar hem de Belarus’ta çocukları bulunan yabancı uyruklular sıklıkla aynı sorulara yanıt arar. Gerçekte ne kadar nafaka ödenmelidir? Nafaka ödemekle yükümlü ebeveynin resmi maaşı yoksa ne olur? Bu ebeveyn yurt dışında yaşıyorsa ne yapılabilir? Ödemeler durduğunda nafaka alacaklısının elinde fiilen hangi hukuki imkânlar vardır?

Bu rehber, Belarus Cumhuriyeti Evlilik ve Aile Kanunu’na (“Evlilik ve Aile Kanunu”) dayanarak mevcut Belarus hukuku kapsamında bu soruları yanıtlamaktadır.

Kısaca Yasal Çerçeve

Belarus’taki nafaka yükümlülükleri esas olarak Evlilik ve Aile Kanunu‘nun 11, 11¹ ve 12. bölümlerinde düzenlenmektedir; Kanun’un değişiklikleri işlenmiş güncel metni Ulusal Hukuk İnternet Portalı’nda yer almaktadır. Kanun üç temel konuyu düzenler: kimin kime nafaka ödemekle yükümlü olduğu, ödenecek miktar ve ödemenin gönüllü olarak, noter tasdikli bir sözleşmeyle veya mahkeme yoluyla nasıl güvence altına alınabileceği.

Kanun’un 91. maddesi temel yükümlülüğü açıkça ortaya koyar. Ebeveynler, reşit olmayan çocuklarının yanı sıra engelli ve kendi ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumda olan yetişkin çocuklarının da geçimini sağlamakla yükümlüdür. Bir ebeveyn bu yükümlülüğü gönüllü olarak yerine getirmezse diğer ebeveyn veya çocuğun yasal temsilcisi mahkeme yoluyla nafaka talep edebilir. Bu yükümlülük medeni duruma, cinsiyete veya ebeveyn-çocuk ilişkisinin doğum ya da evlat edinme yoluyla kurulmuş olmasına bağlı değildir. Her ebeveyn için eşit şekilde geçerlidir.

Kimin Hakkı Var — ve Kim Öder

Belarus’taki en yaygın nafaka talebi, ayrılık veya boşanmadan sonra bir ebeveynle birlikte yaşayan küçük bir çocuğu ilgilendirir. Ancak Kanun’un kapsamı daha da geniştir. Aşağıdaki kişiler arasında nafaka yükümlülüğü doğabilir:

• bir ebeveyn tarafından küçük bir çocuğa (18 yaşına kadar);
• bir ebeveyn tarafından engelli ve muhtaç yetişkin bir çocuğa;
• yetişkin bir çocuk tarafından muhtaç ve çalışamayacak durumda olan bir ebeveyne (100–103. maddeler);
• evlilik sırasında veya sınırlı durumlarda boşanmadan sonra bir eş tarafından diğerine (Maddeler 29–33);
• ve belirli durumlarda diğer yakın akrabalar tarafından.

Ayrılık sürecindeki ailelerde nafaka, genellikle çocuğun nerede yaşayacağı ve çocukla birlikte yaşamayan ebeveynin çocuğun hayatına katılımını nasıl sürdüreceği konularıyla birlikte ele alınır. Aile hukuku hizmetlerine ilişkin genel bilgilendirmemiz, özellikle eşlerden yalnızca birinin Belarus’ta boşanma davası açtığı ve çiftin reşit olmayan çocuklarının bulunduğu durumlarda, bu konuların genellikle tek bir yargılama kapsamında nasıl ele alındığını açıklamaktadır.

Nafaka Nasıl Hesaplanır?

Belarus hukuku, çocuk nafakasının miktarını belirlemek için mahkemelere üç temel yöntem sunar: ebeveynin gelirinin belirli bir oranı, sabit bir parasal tutar veya bu iki yöntemin birlikte uygulanması.

Standart Gelir Payı Formülü

Kanun’un 92. maddesi neredeyse her davada başlangıç noktasıdır. Bir ebeveynin düzenli ve belgelenmiş bir geliri varsa reşit olmayan çocuklar için nafaka, bir çocuk için bu gelirin %25’i, iki çocuk için %33’ü, üç veya daha fazla çocuk için %50’si olarak belirlenir.

Bu yüzdeler, ebeveynin maaşına ve 95. maddede sayılan çok çeşitli diğer gelirlerine uygulanır; bunlara ikramiyeler, emekli maaşları, burslar, işsizlik yardımları, ticari faaliyet gelirleri ve çoğu durumda kira gelirleri dahildir. Ebeveynin elde ettiği her gelir bu kapsama girmez; belirli tazminatlar ve tek seferlik sosyal ödemeler kapsam dışında tutulur. Kapsama giren gelirlerin tam listesi hükümet kararnamesiyle düzenlenir.

Kanun’un 92. maddesi ayrıca bir alt sınır öngörür. Çocuk başına tahsil edilen aylık tutar, resmi olarak belirlenen ve hükümet tarafından dönemsel olarak güncellenen asgari geçim bütçesinin belirli bir oranının altına düşemez. Ebeveynin geliri çok düşük olsa bile çocuğa asgari düzeyde nafaka sağlanması güvence altındadır.

Düzensiz Gelir İçin Sabit Meblağ

Nafakayı gelirin belirli bir yüzdesi olarak hesaplamanın uygun olmadığı durumlar vardır; örneğin nafaka ödemekle yükümlü ebeveyn serbest meslek sahibiyse, geliri düzensizse, gelirinin bir kısmını ayni olarak alıyorsa, kendisine yabancı para biriminde ödeme yapılıyorsa veya Belarus dışında çalışıyorsa. Kanun’un 94. maddesi tam da bu durumları düzenler. Mahkeme, nafakaya sabit bir parasal tutar olarak veya gelirin belirli bir yüzdesi ile sabit bir tutarı birlikte uygulayarak hükmedebilir. Tutar, enflasyona uyum sağlaması için asgari geçim bütçesine (BPM) bağlanır.

Bir ebeveyn kayıt dışı bir işletme yürütüyorsa, art arda kısa süreli sözleşmelerle çalışıyorsa veya resmi kazançları gerçek yaşam standardını açıkça yansıtmıyorsa sabit tutarlı nafakaya sıklıkla hükmedilir. Mahkeme karar verirken her iki ebeveynin mali ve ailevi durumunun yanı sıra çocuğun alıştığı geçim düzeyini de dikkate alır.

Ek Masraflar ve Geçici Nafaka

Kanun’un 96. maddesi, olağan geçim giderlerinin yanı sıra ciddi hastalık, engellilik, yaralanma veya özel bakım ihtiyacından kaynaklanan olağanüstü masraflara da ebeveynin katkıda bulunmasına mahkemece karar verilebilmesini sağlar. Kanun’un 97. maddesi ise çocuğun yargılama süresince desteksiz kalmaması için asıl dava karara bağlanmadan önce dahi geçici nafakaya hükmedilmesine imkân tanır.

Anlaşmayla Nafaka: Gönüllü Ödeme Yolu

Her uyuşmazlık mahkemeye taşınmaz. Kanun’un 11¹. bölümü, ebeveynlerin ödeme miktarını, şeklini ve takvimini belirlediği, Belarus’ta bir noter tarafından tasdik edilen yazılı bir Nafaka Ödeme Sözleşmesi yapılmasına imkân tanır. Ödeme düzenli aralıklarla (aylık, üç aylık, yıllık), tek seferde toplu olarak, mal devri yoluyla veya bu yöntemler bir arada kullanılarak yapılabilir. Kararlaştırılan tutar, çocuğun 92. maddede öngörülen yasal oranlara göre alacağı nafakadan düşük olamaz.

Usulüne uygun olarak akdedilmiş bir sözleşme icra belgesi niteliğindedir. Bu nedenle nafaka ödemekle yükümlü ebeveyn yükümlülüğünü yerine getirmeyi bırakırsa nafaka alacaklısı yeni bir dava açmadan sözleşmeyle doğrudan icra memuruna başvurabilir. Şartları kendileri belirlemek veya nafakayı daha kapsamlı bir mali uzlaşmanın parçası hâline getirmek isteyen çiftler, evlilik sözleşmesi ile hem evlilik süresindeki hem de boşanma sonrasındaki nafaka yükümlülüklerini düzenleyebilir.

Mahkemeler Aracılığıyla Tahsilat

Ebeveynlerin anlaşamadığı durumlarda nafaka ilçe mahkemesi aracılığıyla tahsil edilir. Davayı, çocuğun birlikte yaşadığı ebeveyn, vasi veya bazı durumlarda savcı açar. Nafaka ödemekle yükümlü ebeveynin geliri belgelenmişse ve babalık ya da nafaka miktarı konusunda uyuşmazlık yoksa basitleştirilmiş mahkeme emri usulü uygulanabilir ve birkaç hafta içinde mahkeme emri alınabilir.

Babalığın tartışmalı olduğu, gelirin gizlendiği, bir ebeveynin yurt dışında yaşadığı veya taraflardan birinin mevcut sözleşmeyi değiştirmek istediği çekişmeli davalar, genel hukuk yargılaması usulüne göre görülür ve genellikle uyuşmazlığın esasının incelendiği bir duruşma yapılmasını gerektirir. Kanun’un 98. maddesi uyarınca ebeveynlerden her biri, mali veya ailevi koşullarında önemli bir değişiklik olması hâlinde, örneğin başka bir çocuğun doğması ya da işini kaybetmesi durumunda, hükmedilen nafaka tutarının değiştirilmesi için daha sonra yeniden mahkemeye başvurabilir.

Mahkeme kararı verildikten sonra nafaka, para ödenmesine ilişkin diğer mahkeme kararlarıyla aynı şekilde tahsil edilir: icra emri icra memuruna iletilir; icra memuru da 105. madde uyarınca işverene maaştan kesinti yapma talimatı verir veya banka hesaplarına ya da malvarlığına haciz uygular. Kesinti yapmayan işverenler de sorumlu tutulur.

Ödeme Yapan Ebeveyn Ödemediğinde

Ödemelerin yapılmaması, asıl zorlukların başladığı noktadır. Kanun çeşitli icra araçları öngörür. Kanun’un 111¹. maddesi, geciken nafaka ödemeleri için genellikle ödenmemiş tutar üzerinden gecikilen her gün için belirli bir yüzdeyle hesaplanan bir yasal gecikme cezası öngörür. Kanun’un 110. maddesi birikmiş nafaka borçlarının nasıl hesaplanacağını düzenler; 113. maddesi ise sabit tutarlı nafakaların gerçek değerinin korunması için endekslenmesini öngörür.

Nafakanın tekrar tekrar ödenmemesi yalnızca özel hukuk kapsamında bir mesele değildir; cezai sonuçlar da doğurabilir. Ceza Kanunu’nun 174. maddesine göre, mahkemece hükmedilen nafakayı üç aydan uzun süre kasten ödemekten kaçınan ebeveyn hakkında ceza kovuşturması yürütülebilir ve ıslah amaçlı çalıştırmadan hapse kadar değişen cezalar uygulanabilir. Ayrıca çocuk, ebeveyn ihmali nedeniyle devlet bakımına alınırsa sorumlu ebeveyn “yükümlü kişi” olarak belirlenebilir ve çocuğun bakımı için devletin yaptığı masrafları geri ödemekle yükümlü tutulabilir.

Borçlunun malvarlığını başka yere aktarması, icra memuruna bildirmeden iş değiştirmesi veya yurt dışına gitmesi nedeniyle tahsilat engelleniyorsa profesyonel müdahale, mahkeme kararının fiilen uygulanabilmesi açısından çoğu zaman belirleyici olur. Ekibimiz, gelir kaynaklarının tespiti ve icra memurlarıyla koordinasyon dahil olmak üzere ilk başvurudan icraya kadar Belarus vatandaşlarından nafaka tahsilatı sürecinin tamamını yürütür.

Sınır Ötesi Nafaka

Ebeveynlerden birinin Belarus’ta, diğerinin yurt dışında olduğu sınır ötesi nafaka davaları artık sık karşılaşılan bir durumdur. Belarus, uluslararası nafaka tahsilini mümkün kılan çeşitli hukuki düzenlemelere taraftır. Bunlar arasında hukuki yardımlaşmaya ilişkin BDT sözleşmeleri, ikili anlaşmalar ve birçok ülke bakımından Lahey Milletlerarası Özel Hukuk Konferansı aracılığıyla koordine edilen düzenlemeler yer alır.

Uygulamada nafaka alacaklısı, nafaka ödemekle yükümlü ebeveynin yaşadığı ülkede dava açarak o ülkede verilen kararı icra ettirebilir veya Belarus’ta dava açıp Belarus mahkemesi kararını tanınması için yurt dışına iletebilir. Hangi yolun daha hızlı olduğu ilgili ülkeye ve geçerli uluslararası anlaşmalara bağlıdır. Nafaka borçlusunun Belarus vatandaşı olmadığı veya Belarus dışında ikamet ettiği durumlar için, iki ülkede yürütülen yargılamaların uygulamadaki yönlerini ele alan yabancı uyrukludan nafaka tahsilatı konulu özel rehberimize bakın.

Nafaka Yükümlülükleri Ne Zaman Sona Erer?

Madde 115 uyarınca nafaka yükümlülükleri şu durumlarda sona erer:

• çocuk 18 yaşına geldiğinde (veya daha erken ergin kılınarak tam fiil ehliyeti kazandığında);
• yetişkin bir alacaklı çalışma kapasitesini yeniden kazandığında veya artık muhtaç olmadığında;
• çocuk evlat edinildiğinde;
• ödeyen veya alacaklı öldüğünde;
• veya sabit vadeli bir sözleşme veya karar sona erdiğinde.

Çocuğun reşit olması birikmiş nafaka borçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Çocuğun 18. doğum gününden önce biriken borçlar, yasal gecikme cezalarıyla birlikte tahsil edilebilir ve icra takibi yıllarca devam edebilir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Nafaka talep etmek için boşanmam gerekir mi?

Hayır. Nafaka her zaman talep edilebilir: evlilik sırasında, boşanma davası devam ederken veya boşanmadan sonra. Babalığın hukuken belirlenmiş olması koşuluyla, hiç evlenmemiş ebeveynler de nafaka talep edebilir.

Nafaka toplu meblağ olarak veya mülk devri yoluyla ödenebilir mi?

Evet, ancak yalnızca noter tasdikli bir Nafaka Ödeme Sözleşmesi yoluyla (103⁶. madde). Mahkemece hükmedilen nafaka ise normalde düzenli aralıklarla yapılan parasal ödemeler şeklindedir.

Ödeme yapan ebeveyn hiç geliri olmadığını iddia ederse ne olur?

Mahkeme ebeveynin beyan ettiği gelirle bağlı değildir. Kanun’un 94. maddesi kapsamında asgari geçim bütçesine bağlı sabit bir tutar belirleyebilir ve ebeveynin gerçek yaşam tarzını, malvarlığını ve önceki kazançlarını dikkate alabilir.

Miktar daha sonra azaltılabilir mi?

Evet. Başka bir çocuğun doğması, iş kaybı veya ciddi hastalık gibi nedenlerle koşullar önemli ölçüde değişirse ebeveynlerden her biri, Kanun’un 98. maddesi kapsamında hükmedilen nafaka tutarının değiştirilmesi için başvurabilir.

Ödenmemiş nafaka talebi için ne kadar süre geriye gidebilirim?

Kanun’un 109. maddesi, nafaka alacaklısının ilgili dönemde ödeme almak için makul çaba gösterdiğini ortaya koyabilmesi koşuluyla, dava açılmasından önceki en fazla üç yıllık döneme ilişkin nafakanın tahsiline imkân tanır.

Pratik Çıkarım

Belarus nafaka hukuku, çocukların menfaatlerine öncelik verecek şekilde düzenlenmiştir. Nafaka ödemekle yükümlü ebeveynlere yükümlülüklerini gönüllü olarak yerine getirmeleri için esnek yollar sunar ve yerine getirmeyenler için ciddi yaptırımlar öngörür. Nafaka sözleşmesi, mahkeme emri usulü veya genel usule göre görülen bir hukuk davası arasında doğru yolu seçmek önemlidir; çünkü her birinin süresi, ispat gereklilikleri ve sonraki süreçlere etkileri farklıdır.

Nafakaya hükmedilmesini sağlamak, ödemeleri icra yoluyla tahsil etmek, aşırı tutarlı taleplere karşı savunma yapmak veya mahkeme kararını icraya koymak istiyorsanız zamanında alacağınız hukuki danışmanlık çoğu zaman aylar süren yargılamalardan kurtulmanızı ve somut sonuç elde etmenizi sağlar. Ekibimiz, dava öncesi müzakerelerden icra memurunun çalışmalarının takibine kadar Belarus vatandaşından nafaka tahsilatı sürecinin tamamını yürütür; böylece belgelerdeki alacağın fiilen tahsil edilerek hesabınıza geçmesini sağlar.