Belarus’ta Uluslararası Tedarik Sözleşmeleri Kapsamında (CISG) Alacak Tahsili

Minsk’teki bir alıcıyla çok yıllı bir tedarik sözleşmesi kapsamında dört konteyner. Üçü zamanında ödendi. Dördüncüsü iki ay önce geldi ve 180.000 €’luk fatura hâlâ ödenmedi. Alıcıdan gelen yanıtlar haftada bire, ardından iki haftada bire düştü. Son görüşme, malların geldiği gün kimsenin bahsetmediği “kalite sorunlarına” yapılan belirsiz atıflarla sona erdi. Satış müdürünüz ilişkinin kurtarılabileceğine ikna olmuş durumda. Finans direktörünüz ise aynı fikirde olmamaya başlıyor. İkisinin de sözleşmeye hangi ülke hukukunun uygulandığı konusunda hiçbir fikri yok. Oysa bundan sonraki sürecin tamamını, fark edilmeden de olsa, bu sorunun yanıtı belirliyor.

Muhtemelen sözleşmeniz Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması’na tabidir. CISG. Viyana Konvansiyonu. Aynı antlaşmanın üç farklı adı. Çoğu yabancı tedarikçi bu antlaşmanın uygulandığını hiç fark etmez. Belaruslu karşı taraf da genellikle bunun farkında değildir. Belarus, antlaşmaya katılırken belirli bir tercihte bulunarak 96. madde uyarınca çekince koymuştur. Bu çekince, taraflardan biri Belaruslu olduğunda Konvansiyon kapsamındaki her tahsilat davasının seyrini, çoğu zaman fark edilmeden, değiştirir.

Bu yazıda CISG’nin ne zaman uygulandığını (sizinkine benzer durumlarda neredeyse her zaman), Belarus’un çekincesinin size hangi yükleri getirdiğini ve getirmediğini, alacağınızı tahsil ederken hangi CISG hükümlerinin gerçekten önem taşıdığını, Minsk’te dava öncesi süreçlerin ve tahkimin uygulamada nasıl işlediğini ve ödeme temerrüdünden hemen sonraki iki hafta içinde yapılması gerekenleri ele alıyoruz. Konunun bütününü somutlaştırmak için yazının sonunda uygulamadan iki gerçek vakaya da yer veriyoruz.

Sözleşmeniz neden muhtemelen zaten CISG’ye tabi?

Konvansiyon kendiliğinden uygulanır. Çoğu yabancı tedarikçinin gözden kaçırdığı nokta budur. Uygulanmasını öngören özel bir sözleşme hükmüne veya ayrı bir belge imzalanmasına gerek yoktur. Her iki tarafın iş yerleri CISG’ye taraf devletlerde bulunuyorsa, sözleşme uluslararası mal satışına ilişkinse ve Konvansiyon’un uygulanmasını açıkça hariç tutmadıysanız, sözleşmenize uygulanacak maddi hukuk kendiliğinden CISG olur.

Belarus, 1 Kasım 1990’dan beri taraf bir devlettir. AB ülkelerinin çoğu 1980’lerin sonlarında ve 1990’larda katıldı. Rusya, Çin, Japonya, Kore, Amerika Birleşik Devletleri — hepsi taraf. 2026 itibarıyla toplam doksan yedi ülke. UNCITRAL taraflık durumu sayfası bu konuda esas alınacak kaynaktır. Karşı tarafın ülkesinin Konvansiyon’a taraf olup olmadığından emin değilseniz, finans sorumlunuz bunu bir dakikadan kısa sürede kontrol edebilir.

Yani Alman satıcı ile Belaruslu alıcı arasında: CISG. Polonyalı üretici ile Belaruslu distribütör arasında: CISG. Kıbrıslı tüccar, Çek makine tedarikçisi, İtalyan tekstil üreticisi — hepsi CISG. Sözleşmenizin “Alman hukukunu” veya “Belarus Cumhuriyeti yasalarını” seçmiş olması bunu genellikle değiştirmez. Taraf bir devletin hukukunu seçmek olağan olarak CISG’yi beraberinde getirir, çünkü CISG uluslararası mal satışları için o ülkenin hukukunun bir parçasıdır.

Konvansiyon’un uygulanmasını hariç tutmak için bunu açıkça belirten bir sözleşme hükmüne ihtiyacınız vardır. “CISG uygulanmayacaktır.” Buna benzer bir ifade yeterlidir. İncelediğimiz tedarik sözleşmelerinin çoğunda böyle bir hüküm bulunmaz. Yabancı tedarikçi de çoğu zaman, aksi kararlaştırılmadıkça kendi ülkesinin satım hükümleri yerine bir uluslararası antlaşmaya tabi olduğunu fark etmez.

Kısaca belirtmeye değer istisnalar. Konvansiyon tüketici satışlarına uygulanmaz. Hizmetleri kapsamaz. Gemilerin, uçakların, elektriğin, menkul kıymetlerin veya para birimlerinin satışını kapsamaz. Bahsettiğimiz sıradan ticari tedarik sözleşmeleri için — bu istisnaların hiçbiri önemli değildir.

96. madde çekincesi ve davanızın seyrini neden değiştirdiği

Belarus, 1989 yılında Konvansiyon’a katıldığında 12. ve 96. maddeler uyarınca bir beyanda bulunmuştur. Beyanın özü şudur: Taraflardan birinin Belaruslu olması durumunda, satım sözleşmesinin kurulmasına, değiştirilmesine veya sona erdirilmesine ya da icap, kabul veya diğer irade beyanlarının yazılı şekil dışında yapılmasına izin veren CISG hükümleri uygulanmaz.

Diğer bir deyişle: Belaruslu bir tarafın yer aldığı satış sözleşmelerinin yazılı olması gerekir. Değişikliklerin yazılı olması gerekir. Hakları değiştiren bildirimlerin yazılı olması gerekir. CISG’nin tarafların sözlü olarak anlaşmasına izin veren genel kuralı sizin durumunuzda uygulanmaz. Ülkeler bu konuda farklı tutumlar benimsemiştir. Rusya, Arjantin, Vietnam, Kuzey Kore ve birkaç ülke daha aynı çekinceyi koymuştur. CISG’ye taraf devletlerin çoğu bu çekinceyi koymamıştır. Belarus ise koymuştur.

Tahsilat yaparken bunun gerçekten değiştirdiği şeyler:

• Alıcının satın alma müdürüyle yapılan sözlü ek anlaşmaların Belaruslu şirkete karşı ifası talep edilemez. Görüşmede bulunan herkes konuşmayı aynı şekilde hatırlasa bile.
• Ödeme vadelerinin uzatıldığını teyit eden WhatsApp mesajları, görüşmenin gerçekleştiğine dair delil oluşturur. Ancak bu mesajlar tek başına mutlaka bağlayıcı bir yazılı sözleşme değişikliği sayılmaz. Çekince nedeniyle, bunların bağlayıcı bir yazılı değişiklik olarak kabul edilmesi gerektiğini savunmak daha zordur.
• Sözleşmede “sözlü değişiklik yapılamaz” hükmünün bulunması, isteğe bağlı bir iyi uygulama olmanın ötesinde, fiilen zorunludur. Sözleşmenizde böyle bir hüküm bulunmasa da çekince geçerlidir; bu sonucu antlaşmanın kendisi doğurur.
• Yeni ticari şartları kabul eden e-posta yazışmalarının uygun şekilde kayda geçirilmesi gerekir. İmzalı ek sözleşme. Resmi teyit. Askıda bırakılan uzun bir yazışma zinciri değil.

Neredeyse her üç ayda bir benzer durumlarla karşılaşıyoruz. Belaruslu alıcının satın alma müdürü, e-posta yoluyla ödeme vadesinin 60 günden 120 güne uzatılmasını kabul eder. Mallar zamanında gelir. 120. gün gelir, ancak ödeme yapılmaz. Tedarikçi bir ihtarname gönderir. Belaruslu alıcının avukatı daha sonra e-posta yazışmasının 96. madde çekincesi kapsamında bağlayıcı bir yazılı değişiklik oluşturmadığını, dolayısıyla ilk kararlaştırılan 60 günlük vadenin geçerliliğini koruduğunu savunur. Böylece tedarikçinin ihtarnamesi yanlış sözleşme hükümlerine dayandırılmış olur. Bu savunma her zaman kabul görmez. Ancak davayı her zaman yavaşlatır ve bazen sonuca da etki eder.

Belaruslu bir karşı tarafla hâlâ müzakere aşamasındaysanız, çıkarılacak ders basittir. Her ticari anlaşmayı usulüne uygun yazılı şekilde yapın. Belgeleri imzalayın ve tarih atın. Bedeli, vadeleri veya yükümlülükleri etkileyen konularda e-posta zincirlerine veya mesajlaşmalara güvenmeyin. Zaten tahsilat aşamasındaysanız, herhangi bir gayriresmî yazışmayı bağlayıcı bir sözleşme hükmü olarak esas almadan önce ilgili belgeleri inceleyin.

Konvansiyon alacağınızı tahsil ederken size hangi hakları sağlar?

CISG, ihlal hâlinde başvurulabilecek hukuki yollar bakımından genel olarak satıcının lehinedir. Belarus iç hukukunun şekle ilişkin delil kuralları ve usule ilişkin teknik meseleler nedeniyle yabancı alacaklılar için zaman zaman güçlük yarattığı durumlarda Konvansiyon, açık bir maddi hukuk çerçevesi sunar. Alacak tahsilinde bazı hükümler diğerlerinden daha fazla önem taşır.

Madde 62 — ödeme talep etme hakkı

Satıcı, alıcıdan satış bedelini ödemesini, malları teslim almasını veya sözleşme kapsamındaki diğer yükümlülüklerini yerine getirmesini talep edebilir. Bu, doğrudan ifayı talep etme hakkıdır ve her ödeme talebinin başlangıç noktasını oluşturur. Olağan dışı bir hüküm değildir; ancak talebi yalnızca iç hukuka değil, Konvansiyon’a da dayandırdığı için bu maddeye atıfta bulunmak önemlidir.

Madde 78 — kural olarak temerrüt faizi

Bir taraf satış bedelini veya vadesi geçmiş başka bir tutarı ödemezse, diğer tarafın faiz talep etme hakkı doğar. Kural budur. CISG faiz oranını belirlemez; oran, uygulanacak iç hukuka göre belirlenir. Belarus bağlantılı davalarda bu genellikle cezalandırıcı olmaktan çok makul düzeydeki Belarus faiz oranlarının uygulanması anlamına gelir. Daha yüksek bir akdi faiz oranı öngören sözleşme hükümleri de Konvansiyon kapsamında uygulanabilir. Bu nedenle, böyle bir hükmün sözleşmeye baştan eklenmesi yararlıdır.

Madde 74 – 77 — tazminat

Kâr kaybı dâhil zararın tamamı için tazminat talep edilebilir. Bu hak öngörülebilirlik kuralına tabidir: Zararın, sözleşmenin kurulduğu sırada sözleşmeyi ihlal eden tarafça makul olarak öngörülebilir olması gerekir. Ayrıca 77. madde kapsamındaki zararı azaltma yükümlülüğü de geçerlidir; zararın artmasına göz yumup bunun tamamını ihlal eden tarafa yükleyemezsiniz. Genel ilke cezalandırmak değil, zararı gidermektir. Bununla birlikte, sağlanan asgari koruma yabancı alacaklılar için kayda değer niteliktedir.

Madde 38 ve 39 — alıcının bildirim yükümlülüğü

Birdenbire kalite sorunları ileri süren Belaruslu bir alıcıyla karşı karşıya kalan yabancı satıcı için en yararlı iki hüküm bunlardır. 38. madde, alıcının malları mümkün olan en kısa sürede muayene etmesini gerektirir. 39. madde ise alıcının, sözleşmeye aykırılığı tespit ettiği veya tespit etmesi gerektiği tarihten itibaren makul bir süre içinde aykırılığın niteliğini belirten bir bildirimde bulunmasını gerektirir. Alıcı bu bildirim süresini kaçırırsa, sözleşmeye aykırılığı savunma olarak ileri sürme hakkını kaybeder. Kural açıktır.

“Makul süre” geniş yorumlanmaz. CISG içtihadının çoğunda bu süre, sıradan mallar için haftalar, çabuk bozulan mallar için günler olarak kabul edilir. Üretimde kullanılmadan önce kontrol edilmesi gereken endüstriyel girdiler için bazen daha da kısadır. Neredeyse hiçbir zaman aylarla ölçülmez. Alıcınız itiraz etmeden malları teslim aldıysa, haftalarca kendi üretiminde kullandıysa ve kalite sorunlarını ancak faturanın vadesi geldiğinde “keşfettiyse”, 39. madde çoğu zaman bu savunmayı tek başına karşılamaya yeterlidir.

Madde 71 — sözleşmenin ihlal edileceğinin önceden anlaşılması

Diğer tarafın kredi değerliliğindeki ciddi bozulmadan, ifaya hazırlık sırasındaki veya ifanın ilk aşamalarındaki davranışlarından yükümlülüklerinin esaslı bir kısmını yerine getirmeyeceği anlaşılıyorsa, kendi ifanızı askıya alabilirsiniz. Satıcı açısından bu hüküm, alıcının ödeme düzeni bozulduğunda sonraki sevkiyatları durdurmanın hukuki dayanağıdır. Bu hakkınızı kullanın ve belgeleyin. Sırf sözleşmenin bitmesine altı ay kaldı diye sevkiyat yapmaya devam etmeyin.

Uyuşmazlığın görüleceği yer — BelCCI IAC veya ekonomi mahkemesi

Sözleşmede usulüne uygun bir tahkim şartı varsa, uyuşmazlığın nerede çözüleceği belirlenmiş demektir. Yoksa, kural olarak alıcının bulunduğu yerdeki Belarus ekonomi mahkemesi yetkilidir. Seçim imkânı bulunduğunda, yapılacak tercih sürecin geri kalanını büyük ölçüde belirler.

Belarus ekonomi mahkemesi

Yetki, sözleşmeye veya davalının bulunduğu yere göre belirlenir. Dava açma maliyetleri daha düşüktür. Sorunsuz bir dosyada dava daha hızlı açılabilir. Yurt içindeki icra, devlet icra teşkilatı aracılığıyla rutin şekilde yürütülür. Kararın yurt dışında tanınması ise ülkeye göre değişir. 2002 Kişinev Sözleşmesi kapsamında BDT ülkelerinde mümkündür. AB ülkelerinde durum ikili anlaşmalara göre değişir ve daha sınırlıdır. ABD, Birleşik Krallık, Kanada, Avustralya ve ilgili bir anlaşmanın bulunmadığı çoğu Batı ülkesindeki malvarlığına karşı icra genellikle pratikte mümkün değildir. Yargılama Belarusça yürütülür; uygulamada Rusça da kabul edilir.

BelCCI Uluslararası Tahkim Mahkemesi

Tam da bu tür davalar, yani bazen her iki tarafın da yabancı, bazen ise taraflardan yalnızca birinin Belaruslu olduğu sınır ötesi ticari uyuşmazlıklar için oluşturulmuştur. Yabancı alacaklılar açısından başlıca avantajı, hakem kararlarının 1958 New York Sözleşmesi uyarınca 170’ten fazla ülkede tenfiz edilebilmesidir. Bu, söz konusu tahkim kurumunun en yararlı özelliğidir. Belarus’la tek bağlantısı borçlunun kendisi olan yabancı alacaklılara BelCCI’yi önermemizin nedeni de budur.

Usul kuralları esnektir. Tarafların anlaşmasıyla yargılama İngilizce yürütülebilir. Hakem heyeti, BelCCI listesinden seçilen bir veya üç hakemden oluşur; katılım giderleri için avans yatırılması şartıyla yabancı hakemler de seçilebilir. Heyetin oluşturulmasından kararın verilmesine kadar öngörülen olağan süre altı aydır. Bazen daha kısa, karmaşık davalarda ise zaman zaman daha uzun sürebilir. Hakem kararları kesindir; istinaf veya temyiz yolu yoktur. Belarus’ta icra için ekonomi mahkemesine ayrıca başvurularak icra belgesi alınması gerekir; bu işlem bir ay sürer.

Mahkeme ile tahkim arasındaki karşılaştırmayı ayrıntılı olarak Belarus’ta tahkim konulu makalemizde ele aldık. Sözleşmenizin yapısı henüz kesinleşmediyse veya yeni bir tedarik sözleşmesi hazırlıyorsanız, bu makaleyle birlikte okumanız yararlı olacaktır.

Adım adım dava öncesi süreç

CISG uyuşmazlığın esasına, Belarus usul hukuku ise izlenecek usule uygulanır. Ekonomi mahkemesinde dava açılmadan önce tamamlanması zorunlu bir dava öncesi aşama vardır. Bu aşama atlanırsa dava henüz görülmeye başlanmadan reddedilir.

Adım 1. Resmî ihtarname

Belarus ekonomi mahkemesinde dava açılmasının usule ilişkin ön koşuludur. Yazılı olmalı ve borçluya sicilde kayıtlı adresinde gönderilmelidir. Alıcıya yanıt vermesi için 30 gün tanır. İhtarnamenin hazırlanması sanıldığından daha önemlidir: Müzakereyi başlatır ve sonraki süreçler için yazılı delil oluşturur. Genellikle ihtarnamede, sözleşme hükümlerinin yanı sıra dayandığımız CISG maddelerine de doğrudan atıfta bulunuruz. Belaruslu alıcılar ve avukatları, CISG’ye dayanan bir ihtarnameyi genel ifadeler içeren bir ihtarnameden daha ciddiye alır.

Adım 2. 30 günlük süre

Bu süre yalnızca usulen tamamlanacak bir aşama değil, gerçek bir müzakere fırsatıdır. İhtarname usulüne uygun hazırlanmışsa, Belaruslu alıcıların çoğu bu aşamada müzakereye katılır. Sıkça karşılaştığımız sonuçlar kısmi ödeme, ödeme takviminin yeniden düzenlenmesi ve borcun resmî olarak yazılı ikrarıdır. Sonuncusu göründüğünden daha değerlidir: Belarus hukukunda borcun yazılı olarak ikrarı zamanaşımı süresini yeniden başlatır. Eski faturalara ilişkin alacaklar üç yıllık zamanaşımı süresinin sonuna yaklaşıyorsa bu belirleyici olabilir.

Adım 3. Uygunsa arabuluculuk

Belarus’ta ticari arabuluculuk son birkaç yılda gelişmiştir. Arabuluculuk sonucunda varılan ve usulüne uygun hazırlanan anlaşmanın icrası için başvurulabilecek yollar vardır. Korunmaya değer bir ticari ilişki varsa veya uyuşmazlığın maddi vakıalar bakımından karmaşıklığı tarafsız bir arabulucunun katkısını yararlı kılıyorsa bu seçenek değerlendirilmelidir. Dava öncesi süreçlere ilişkin daha kapsamlı değerlendirmemiz Belaruslu şirketlerden alacak tahsili rehberimizde yer almaktadır.

Adım 4. Başvuru — mahkeme veya tahkim

Dava öncesi süreçte çözüm sağlanamazsa, kararlaştırılan mahkemede veya tahkim kurumunda dava açılır. Ekonomi mahkemesindeki yargı harçları, talep tutarının belirli bir yüzdesi üzerinden hesaplanır. BelCCI ücretleri kurumun tarife cetveline göre belirlenir. Belarus’ta CISG’ye dayanan ticari alacaklar için zamanaşımı süresi, dava hakkının doğduğu tarihten itibaren üç yıldır.

Madde 39 — yabancı alacaklının en güçlü silahı

Bir CISG hükmünü eksiksiz öğrenecekseniz, bu 39. madde olsun. Ödeme talebiyle karşılaşan neredeyse her Belaruslu alıcı, bir şekilde malların sözleşmeye uygun olmadığını ileri sürer. Bu savunmanın hukuken ağırlık taşıyıp taşımaması, tamamen ilk ne zaman ileri sürüldüğüne bağlıdır.

Düzenleme basittir. Alıcı, malları koşulların elverdiği en kısa sürede muayene etmek zorundadır. Sözleşmeye aykırılığı tespit ettiği veya tespit etmesi gerektiği tarihten itibaren makul bir süre içinde, aykırılığın niteliğini belirterek bildirimde bulunmazsa buna dayanma hakkını kaybeder. Belarus içtihadı ve uluslararası CISG içtihadının çoğu, “makul süreyi” dar yorumlar. Bu süre sıradan ticari mallar için genellikle haftalarla ölçülür. Kullanımdan önce muayene edilmesi gereken girdiler için daha kısadır. Neredeyse hiçbir zaman aylarla ölçülmez.

Uygulamada yapılacak iş, olayların kronolojisini oluşturmaktır. Alıcı malları ne zaman teslim aldı? İddia ettiği sözleşmeye aykırılığı ne zaman dile getirdi? Bu arada malları nasıl kullandı? İtiraz etmeden teslim aldıysa, iki ay boyunca üretimde kullandıysa ve kalite şikâyetlerini ancak faturanın vadesi geldiği gün ileri sürmeye başladıysa, davanın esasını genellikle bu olaylar oluşturur. Hukuki dayanağın büyük bölümünü 39. madde sağlar; geriye olayların sırasını belgelemek kalır.

İki vakayı hayal edin

Vaka 1. Hamburglu tedarikçi, hukuki sürece hızla geçiş

Hamburg’da faaliyet gösteren bir endüstriyel bileşen tedarikçisi, tek bir sevkiyat nedeniyle Belaruslu bir alıcıdan 180.000 € alacaklıydı. Teslimattan üç ay sonra, bileşenler alıcının montaj hattında sekiz haftadır kullanılıyorken, alıcı aniden “kalite sorunları” ileri sürdü ve ödemeyi durdurdu. Görevlendirilmemizden sonraki 12. günde ihtarnameyi hazırladık. İhtarnameyi 38. ve 39. maddeleri esas alarak oluşturduk: Bildirimin süresinde yapılmadığı açıktı ve malların üretim hattında kullanılması, sonradan ileri sürülebilecek sözleşmeye aykırılık iddialarını zayıflatıyordu. Alıcının avukatı itiraz etti; hukuki görüşümüzü koruduk. Altı hafta içinde alacak tutarının %95’i üzerinden uzlaşma sağlandı. Dava açmaya gerek kalmadı.

Vaka 2. İtalyan tedarikçi, yavaş başlangıç

İtalyan bir tekstil üreticisi, on dört ay içinde Belaruslu bir distribütöre üç sevkiyat yapmıştı. Toplam alacak riski 320.000 € idi. Alıcının satın alma ekibiyle fiyatlandırma, ödeme vadeleri ve kalite toleransları hakkında uzun süredir gayriresmî e-posta yazışmaları yürütülmüş, ancak bunların hiçbiri usulüne uygun şekilde belgelendirilmemişti. Dosya bize ulaştığında belgeler dağınıktı; alıcı, önemli değişikliklerden birkaçının 96. madde çekincesi kapsamında bağlayıcı olmadığını savunuyordu. İlk iki sevkiyata ilişkin alacakların zamanaşımı süresinin dolmasına ise birkaç ay kalmıştı. Zamanaşımını kesmek için BelCCI IAC’de dava açtık. Başvurudan karara kadar on bir ay geçti. Alacağın %72’si tahsil edildi. Kayda değer bir tutardı; ancak ilk sevkiyattan itibaren usulüne uygun yazılı belgeler bulunsaydı tahsil edilebilecek tutardan önemli ölçüde düşüktü.

İki vakanın maddi vakıaları farklıdır. Ancak belgelendirme disiplini bakımından aralarındaki fark daha da büyüktür. 96. madde çekincesi, belgelerin usulüne uygun tutulmasını özellikle önemli kılar. Çoğu yabancı tedarikçi bunun önemini ancak dava başladıktan sonra fark eder.

İcra — sonucun belirlendiği aşama

Bir mahkeme veya hakem kararı, alacağın tahsilinde kullanılabilene kadar yalnızca bir kâğıt parçasıdır. 2026’da icra bakımından durum şöyledir:

Belarus ekonomi mahkemesi kararı

Belarus icra memurları (судебные исполнители) aracılığıyla ülke içinde icra edilir. İtiraz bulunan dosyalarda icra aşaması üç ila on iki ay sürer. Kararın yurt dışında tanınması, ilgili antlaşmalara bağlıdır. 2002 Kişinev Sözleşmesi kapsamında BDT ülkelerinde, ikili anlaşmalar uyarınca da bazı AB ülkelerinde mümkündür. ABD, Birleşik Krallık ve ilgili bir anlaşmanın bulunmadığı çoğu Batı ülkesinde ise genellikle pratikte mümkün değildir.

BelCCI tahkim kararı

1958 New York Sözleşmesi uyarınca 170’ten fazla ülkede tenfiz edilebilir. Belarus’ta ise karar, borçlunun bulunduğu yerdeki ekonomi mahkemesi aracılığıyla icra edilir; icra belgesinin alınması için ayrıca yürütülen bu işlem bir ay sürer. New York Sözleşmesi’ne taraflık durumu da UNCITRAL tarafından takip edilmektedir. Hakem kararının başka ülkelerde tenfiz edilebilmesi, Belarus’ta uzun vadeli faaliyet planlamayan yabancı alacaklılar açısından tahkimin yapısal avantajıdır.

Malvarlığına ilişkin fiilî durum

İcra, borçlunun takibin yürütüldüğü ülkedeki malvarlığına yönelir. Genellikle önce Belarus’taki banka hesaplarına başvurulur; bu hesaplara Belarus’taki icra takibi yoluyla ulaşılabilir. Taşınmazlar, alacaklar ve ekipmanlar da icraya konu olabilir. Borçlunun kayda değer tek malvarlığı yurt dışındaysa, hakem kararının başka ülkelerde tenfiz edilebilmesi kritik önem kazanır. Bazen yabancı alacaklıların ellerindeki Belarus mahkeme kararlarını borçlunun fiilen sahip olduğu malvarlığına karşı icra edemediklerini görüyoruz. Oysa bir BelCCI hakem kararı, bu malvarlığının bulunduğu ülkede tenfiz edilebilirdi. Bu hususun sözleşme hazırlanırken değerlendirilmesi yararlıdır.

Maliyeti nedir?

• CISG hükümlerine dayanan ihtarnamenin hazırlanması: Belgelerin karmaşıklığına ve gereken araştırmaya bağlı olarak 1.500–4.000 BYN.
• Ekonomi mahkemesi devlet harcı: Üst sınırlarla birlikte talep değerinin yüzdesi. Genellikle talep tutarının %1-5’i.
• BelCCI tahkim başvuru ücreti: Kurumsal tarifeye göre. 100.000–500.000 € aralığındaki talepler için genellikle 3.000–15.000 USD.
• Belaruslu lisanslı bir tercüman tarafından sözleşme, faturalar ve yazışmaların tercümesi: Sayfa başına 40–80 BYN.
• Tam dava temsili için Belaruslu avukat: Karmaşıklığa, ulaşılan aşamalara ve davanın tahkime gidip gitmediğine bağlı olarak 8.000–30.000+ BYN.
• İcra: İcra başvurusu üzerinden %5 devlet harcı; ayrıca malvarlığının fiilen haczedilip satıldığı durumlarda açık artırma veya paraya çevirme giderleri.

Belarus ekonomi mahkemesi kuralları uyarınca giderlerin borçludan tahsili sınırlıdır; avukatlık ücretlerinin tamamı yerine küçük, sabit tutarlar tahsil edilebilir. Sözleşmede, davayı kazanan tarafın avukatlık ücretlerini karşı taraftan tahsil etmesini öngören bir gider hükmü varsa, BelCCI tahkimi bu bakımdan önemli ölçüde daha avantajlıdır. Hakem heyeti bu hükümleri uygulayabilir ve uygulamada da uygular. Böyle bir hükmü sözleşmeye baştan ekleyin; uyuşmazlık başladıktan sonra ekleyemezsiniz.

Ödeme temerrüdünden sonraki ilk on dört gün

İki hafta boyunca disiplinli biçimde atılan adımlar, sonraki on iki ayın seyrini belirler. Yabancı alacaklılara derhâl şu adımları atmalarını öneriyoruz:

• Ödeme aksaklıkları süreklilik göstermeye başlıyorsa, 71. madde kapsamında sonraki sevkiyatları askıya alın. Kararı ve gerekçesini belgeleyin. Askıya alma kararını yazılı olarak bildirin. Bu, alıcının daha sonra sözleşmeyi ihlal ettiğinizi ileri sürmesine karşı sizi korur. Ayrıca sevkiyatları yeniden başlatmak, ödeme yapmayan bir alıcıya teslim edilmiş malları geri almaktan çok daha kolaydır.
• Eksiksiz belge kaydını bir araya getirin. Sözleşme. Her değişiklik. Teslimat belgeleri, faturalar, paketleme listeleri, gümrük kayıtları ve tam e-posta yazışma zinciri. Kronolojik olarak düzenleyin. Boşlukları not edin — bu boşluklar daha sonra ortaya çıkacaktır.
• CISG’nin uygulanıp uygulanmadığını ve 96. maddenin sonuçlarını teyit edin. Sözleşmede kendi ülkenizin hukuku seçilmişse, bu seçimin CISG’nin uygulanmasını hariç tutup tutmadığını kontrol edin; genellikle tutmaz.
• Alıcının bugüne kadar ileri sürdüğü tüm kalite şikâyetlerini kaydedin. Ne zaman ve hangi şekilde iletildiklerini, yazılı olup olmadıklarını belirtin. Özellikle faturanın vadesi geldikten sonra ileri sürülen şikâyetlere dikkat edin; bunlar 39. madde bakımından önem taşır.
• Alıcıya, izlenecek hukuki yolu henüz kesinleştirmeden haklarınızı saklı tuttuğunuzu belirten bir ön yazı gönderin. Bu yazı haklarınızı korur ve alıcıya malvarlığını yeniden düzenleme yönünde bir uyarı vermez.
• Belaruslu bir avukatla, durumun ve yapılacak işlerin kapsamının değerlendirileceği 90 dakikalık bir görüşme yapın. Yabancı alacaklılara ilişkin dosyaların çoğunda, bu görüşmenin resmî hukuki adımlar atılmadan önce yapılması önemli yarar sağlar. İlk iki haftada alınan kararlar tüm sürecin seyrini belirler.
• Seçim imkânınız varsa uyuşmazlığın nerede çözüleceğini belirleyin. Sözleşmede tahkim şartı varsa tercih zaten yapılmıştır; tahkime başvurun. Böyle bir şart yoksa, mahkeme ile tahkim arasındaki tercih büyük ölçüde borçlunun malvarlığının fiilen nerede bulunduğuna ve icra sırasında ne ölçüde iş birliği yapmasının beklendiğine bağlıdır.

Sıkça sorulan sorular

Sözleşmemiz “Alman hukukuna tabidir” diyor. CISG yine de geçerli mi?

Neredeyse kesinlikle evet. CISG’ye taraf bir devletin hukukunun seçilmesi, genellikle Konvansiyon’un da uygulanması sonucunu doğurur. CISG, uluslararası mal satışları bakımından o ülkenin hukukunun bir parçasıdır. Konvansiyon’un uygulanmasını hariç tutmak için bunu açıkça belirten bir hüküm gerekir. Başka bir açıklama olmadan “Alman hukukuna tabidir” denmesi, genellikle CISG dâhil Alman hukukunun uygulanması anlamına gelir. Belarus hukuku, Polonya hukuku, İtalyan hukuku ve diğer çoğu taraf devlet hukukunun seçilmesi bakımından da aynı durum geçerlidir.

Belaruslu alıcıya kendi ülkemizin mahkemelerinde dava açabilir miyiz?

Teorik olarak mümkündür; sözleşmenizdeki yetki şartına ve kendi ülkenizdeki mahkemelerin yabancı davalılara ilişkin yetki kurallarına bağlıdır. Uygulamada asıl mesele, kararın icra edilip edilemeyeceğidir. Bir Alman veya İtalyan mahkemesi kararının Belarus’taki malvarlığına karşı tenfizi ve icrası genellikle zordur. Alacağın fiilen tahsili için, kararlaştırılan Belarus mahkemesinde dava açmak veya New York Sözleşmesi kapsamında başka ülkelerde tenfiz edilebilecek bir karar almak üzere BelCCI tahkimine başvurmak genellikle daha etkili bir yoldur.

Zamanaşımını kesmek için Belarus’ta dava açmamız gerekiyor mu?

Kararlaştırılan tahkim kurumuna usulüne uygun başvuru yapılması veya kararlaştırılan mahkemede dava açılması zamanaşımını keser. İhtarname tek başına zamanaşımını kesmez; ancak alıcının ihtarnameye yanıt olarak borcu yazılı şekilde ikrar etmesi süreyi yeniden başlatabilir. Belarus’ta ticari alacaklar için zamanaşımı süresi genel olarak dava hakkının doğduğu tarihten itibaren üç yıldır. Bu nedenle zamanlama önemlidir.

Sözleşmede uyuşmazlıkların çözümüne ilişkin hüküm yoksa ne olur?

Kural olarak davalının bulunduğu yerdeki ekonomi mahkemesi yetkilidir. Belaruslu bir alıcı söz konusuysa bu, alıcının bulunduğu yerdeki Belarus ekonomi mahkemesidir. Diğer koşullar sağlanıyorsa CISG, maddi hukuk olarak uygulanmaya devam eder. Uyuşmazlığın hangi merci önünde çözüleceği ile hangi hukukun uygulanacağı ayrı meselelerdir.

Avukatlık ücretlerimizi Belaruslu alıcıdan tahsil edebilir miyiz?

Belarus ekonomi mahkemesinde tahsil edilebilecek tutar sınırlıdır ve genellikle küçük, sabit bir miktardır. BelCCI tahkiminde ise sözleşmede, davayı kazanan tarafın makul avukatlık ücretlerini karşı taraftan tahsil etmesini öngören bir gider hükmü varsa çok daha geniş kapsamlı tahsilat mümkündür. Hakem heyeti bu hükmü uygular. Hükmün sözleşme kurulurken eklenmesi yararlıdır; sonradan eklenmesi zordur.

Alıcı az önce yeniden yapılandırmaya gideceğini duyurdu. Şimdi ne yapmalıyız?

Hızlı hareket edin. 71. madde kapsamında sonraki sevkiyatları askıya alın. İhtarnameyi haftalar değil, birkaç gün içinde gönderin. Derhâl Belaruslu bir avukattan hukuki destek alın. Yeniden yapılandırma resmî bir ödeme aczi sürecine dönüşürse, faaliyette olan bir şirketten sözleşmeye dayalı tahsilat yapmak yerine diğer alacaklılarla birlikte alacağınızın sırasını beklemek durumunda kalırsınız. Bu aşamada izlenecek hukuki yol önemli ölçüde değişir; belgelerin düzenli tutulması gereği ise değişmez.

Başarıya ve başarısızlığa götüren yaklaşımlar

Yüksek oranda tahsilat sağlanan davaların ortak özellikleri vardır. Sözleşme aşamasında belgeler düzenli ve usulüne uygun tutulur. Ödeme temerrüdü ortaya çıktığında aylar içinde değil, günler içinde harekete geçilir. Belarus’un CISG’ye katılımının, kamuoyunda öne çıkmasa da yürüttüğümüz her davada karşımıza çıkan unsurları dâhil, hukuki çerçeve açıkça değerlendirilir. Alıcının avukatları ilk yanıtlarını tamamlamadan önce ihtarnameyi ve uyuşmazlığın görüleceği yere ilişkin stratejiyi şekillendirebilmesi için avukat sürece erken dâhil edilir.

Kaybedilen veya gerekenden daha az tahsilat sağlanan davalarda ise farklı ortak özellikler görülür. İç hukukun uygulanacağı varsayılır. Gayriresmî e-posta yazışmaları bağlayıcı sözleşme değişiklikleri gibi değerlendirilir. Resmî hukuki adım atılmadan önce şirket içi görüşmelerle altı ay geçirilir. Alacaklının kendi ülkesindeki mahkemeden alınan karar, başka ülkelerdeki malvarlığına karşı icra edilmeye çalışılır. Bu hataların her biri önlenebilir ve hiçbiri olağan dışı değildir.

Belaruslu bir alıcıdan ödenmemiş fatura alacağınız varsa ve izlenecek yolu belirlemeden önce gerçekçi seçenekleri açıkça değerlendirmek istiyorsanız — bizimle iletişime geçin. Kısa bir ilk görüşmenin ve belge incelemesinin ardından izlenebilecek yolu öneririz. Ele aldığımız yabancı alacaklı dosyalarının çoğunda bu görüşmenin erken yapılması önemli yarar sağlar.