2026’da Belarus Unsurlu Uluslararası Çiftler için Mal Rejimi Tasfiyesi

Uluslararası bir evlilik, çiftin hayatını onlar neredeyse farkına bile varmadan sınırlar ötesine yayar. Eşlerden biri Belaruslu, diğeri değildir; bir ülkede tanışmış, ikincisinde evlenmiş, üçüncüsünde kariyer yapmışlardır; Minsk’te bir daire, yurt dışında bir mesken, iki para biriminde hesaplar ve arada bir yerde bir şirket vardır. Evlilik sürdüğü sürece bu coğrafi dağılımın pek önemi yoktur. Evlilik bittiğinde ise hepsi birden önemli hale gelir.

Ve ilk sorulan soru çiftlerin beklediği soru değildir. Herkes boşanmanın zor kısmının “kimin ne alacağı” olduğunu varsayar. Hayatında Belarus unsuru bulunan bir çift için ise daha zor ve öncelikli sorular şunlardır: hangi ülkenin mahkemesi karar verecek, hangi ülkenin hukuku uygulanacak ve karar varlıkların bulunduğu yerde fiilen hüküm ve sonuç doğuracak mı? Bu konularda yanlış hareket edilirse mal paylaşımının pek bir önemi kalmaz, çünkü karar icra edilemeyecektir; doğru hareket edilirse geri kalan süreç, zor da olsa, en azından sağlam bir temel üzerinde ilerleyecektir.

Bu makale bu öncelikli sorular hakkındadır. Belarus bağlantısı bulunan sınır ötesi bir mal paylaşımının nasıl işlediğini ele almaktadır: uygulanacak hukukun nasıl belirlendiğini, Belarus mahkemesinin hangi durumlarda davaya bakacağını, çift nerede yaşarsa yaşasın Belarus’taki bir varlığın nasıl ele alınacağını ve mal paylaşımına ilişkin yabancı bir mahkeme kararının Belarus’ta tanınıp tenfiz edilip edilmeyeceğini inceler. Amaç, uluslararası bir çiftin veya böyle bir durumla karşı karşıya kalan bir eşin, sorun krize dönüşmeden önce sorunun çerçevesini görmesini sağlamaktır.

Sınır ötesi bir paylaşımın üç sorusu

Herhangi bir varlık üzerinde uyuşmazlık ele alınmadan önce, sınır ötesi mal paylaşımında üç sorunun yanıtlanması gerekir. Çiftler ve hatta bazı danışmanlar bu soruları birbirine karıştırdığı için aralarındaki ayrımı netleştirmek faydalıdır. Birincisi milletlerarası yetkidir: Hangi ülkenin mahkemeleri paylaşım davasına bakabilir? İkincisi uygulanacak hukuktur: Davaya bakan mahkeme, kimin neye sahip olduğuna karar vermek için hangi ülkenin kurallarını uygulayacaktır? Üçüncüsü ise icradır: Verilen karar, çoğu zaman kararı veren mahkemeden farklı bir ülkede bulunan varlıklar üzerinde fiilen uygulanabilecek midir?

Bu üç sorunun yanıtı her zaman aynı ülkeyi işaret etmez ve asıl zorluk da buradadır. Bir ülkedeki mahkeme yetkiye sahip olabilir ancak başka bir ülkenin hukukunu uygulamak zorunda kalabilir; verildiği ülkede geçerli olan bir karar mülkün bulunduğu yerde icra edilemeyebilir; Belarus’taki bir varlık ise tamamen yabancı bir mahkemenin yetki alanı dışında kalabilir. Sınır ötesi bir paylaşım aslında birlikte çözülmesi gereken üç ayrı bulmacadır ve diğerlerini göz ardı ederek birini çözmek, bir eşin kâğıt üzerinde kazanıp uygulamada kaybetmesine yol açar.

Belarus unsuru — Belaruslu bir eş, Belarus’ta bir süre ikamet edilmiş olması veya orada bulunan bir varlık — bu üç sorudan birinin, birkaçının ya da tamamının yanıtını Belarus’a bağlayabilir. Bazen bu durum memnuniyetle karşılanır bazen de karşılanmaz, ancak her iki durumda da erken aşamada hesaba katılması gerekir. Takip eden bölümlerde sırasıyla bu üç soru ele alınacak ve ardından birlikte değerlendirilecektir; çünkü somut bir çiftin durumu açısından pratik yanıt, tek bir sorunun yanıtında değil, üçünün birlikte değerlendirilmesindedir.

Birincisi: Evlilik — ve boşanma — tanınıyor mu?

Mallar paylaşılmadan önce, yurt dışında evlenmiş veya boşanmış çiftlerin bazen atladığı bir ön sorunun yanıtlanması gerekir: Belarus medeni durumlarını tanıyor mu? Mal paylaşımı, Belarus’un kabul ettiği bir evliliğin ve çiftin başka bir yerde hâlihazırda boşanma sürecinde olması veya boşanmış olması durumunda Belarus’un geçerli kabul ettiği bir boşanmanın varlığını gerektirir. Medeni durum tanınmıyorsa mal paylaşımını ele almak için henüz erkendir.

İyi haber şu ki tanıma genellikle kolaydır. Yurt dışında, yapıldığı ülkenin hukukuna uygun olarak geçerli bir şekilde akdedilmiş bir evlilik, Belarus kamu düzenine aykırılık gibi sınırlı istisnalar saklı kalmak kaydıyla Belarus’ta genellikle tanınır. Yabancı bir boşanma kararı da, kararı veren ülkenin hukukuna göre geçerli şekilde verilmişse genellikle tanınır. Başka bir deyişle, çoğu uluslararası çiftin evliliği ve boşanması Belarus’ta sorunsuz biçimde tanınır; asıl çalışma bundan sonraki mal paylaşımında gerekir.

Ancak bu ön koşulun sağlandığını varsaymak yerine kontrol etmek gerekir, çünkü tüm süreç buna dayanır. Belarus’un fiilen tanımadığı bir boşanmaya dayanan mal paylaşımı sağlam bir temelden yoksundur. Bu hususun erken aşamada teyit edilmesi kolaydır; geç fark edilmesi ise güçlük yaratır. Herhangi bir şüphe olduğunda — alışılmışın dışında bir evlenme töreni, Belarus’un sınırlı ilişkileri olan bir ülkede gerçekleşen boşanma veya eşlerden birinin itiraz ettiği bir medeni durum söz konusuysa — önce tanıma meselesini çözmek gerekir. Başlangıçta bunu yapmanın maliyeti de düşüktür.

Paylaşıma hangi hukuk uygulanır?

Uygulanacak hukukla başlayın, çünkü esası o belirler. Belarus aile hukuku, yabancı unsurlu eşlerin mal ilişkileri için net bir kural koyar ve bu kural milliyetlerine değil nerede yaşadıklarına dayanır. Eşlerin kişisel ve malî hak ile ödevleri, ortak ikametgâhlarının bulunduğu devletin hukukuna tabidir. Şu anda ortak ikametgâhları yoksa, son ortak ikametgâhlarının bulunduğu devletin hukuku uygulanır. Ve eğer hiç ortak ikametgâhları olmamışsa, konuyu karara bağlayan Belarus mahkemesi Belarus hukukunu uygular.

Bu tablo, herhangi bir dava hakkında hüküm içermeyen, genel çerçeveyi gösteren bir rehberdir. Belarus’taki bir daire veya ev için seçenek yoktur: Belarus hukukunun uygulanması ve Belarus mahkemesinin yetkili olması zorunludur. Belarus’ta ortak ikametgâh bulunması açık ve öngörülebilir bir yanıt sağlar. Diğer durumlar somut olayın özelliklerine bağlıdır. Planlama yapılırken Belarus’taki taşınmazlara ilişkin bu kesin kural esas alınmalıdır.

Bu kuralın iki yönü insanları şaşırtır. Birincisi, belirleyici unsurun pasaport değil ikametgâh olmasıdır: hayatlarını bir ülkede birlikte kurmuş farklı vatandaşlıklara sahip bir çiftin taşınır mallarına, vatandaşlıkları ne olursa olsun, o ülkenin hukukunun uygulanması muhtemeldir. İkincisi ise “ortak ikametgâh”ın kendisinin de uyuşmazlığa konu olabilecek bir vakıa meselesi olmasıdır. Ayrı yaşayan veya sürekli taşınan bir çift, ortak ikametgâhlarının bulunup bulunmadığı ve varsa nerede olduğu konusunda anlaşamayabilir. Vakıalara ilişkin bu uyuşmazlık, tek bir varlığa değer biçilmeden önce tüm davanın sonucunu belirleyebilir.

Her bir varlığın paylaşımı nerede karara bağlanır?

Sınır ötesi bir malvarlığı nadiren tek bir varlıktan oluştuğundan, her bir varlığı ayrı ayrı incelemek faydalıdır; çünkü aynı boşanmada farklı mal türleri farklı hukuklara ve farklı mahkemelerin yetkisine tabi olabilir. Aşağıdaki tablo, yaygın varlık türlerini ve bunların paylaşımının genellikle nerede ve neden karara bağlandığını göstermektedir. Temel ilke şudur: gayrimenkullerde bulundukları yer, diğer varlıkların çoğunda ise ikametgâh belirleyicidir. Bu iki unsur, aynı çiftin malvarlığının paylaşımını iki veya daha fazla ülkenin hukukuna ve mahkemelerinin yetkisine tabi kılabilir.

Örnek niteliğindedir — somut değerlendirme, olayın özelliklerine ve yabancı hukukun her bir varlığı nasıl düzenlediğine bağlıdır. Belarus’ta veya yurt dışında bulunan gayrimenkullerde bulundukları yer belirleyicidir; hesaplar, arabalar, işletmeler ve borçlar bakımından ikametgâh ve ilgili ülkeyle bağlantı önem taşır; emeklilik hakları ise genellikle kendi ulusal sistemleri içinde ele alınır.

Tabloyu bütün olarak incelediğinizde uluslararası bir mal paylaşımının uygulamadaki yapısı netleşir: tek bir dava değil, birbiriyle bağlantılı birkaç dava söz konusudur. Belarus’taki dairenin paylaşımı Belarus’ta, yurt dışındaki evin paylaşımı ise ilgili yabancı ülkede görülür; banka hesapları ve arabaya ortak ikametgâhın bulunduğu ülkenin hukuku uygulanır; işletme ise değerleme ve kontrol bakımından ayrı güçlükler doğurur. Malvarlığını tek bir mahkemenin paylaşacağı tek bir bütün olarak gören eş, sorunu yanlış değerlendirmektedir. Bu yanlış değerlendirme genellikle en kötü anda, bir varlığın diğer tüm konuları karara bağlayan mahkemenin yetki alanı dışında kaldığı anlaşıldığında ortaya çıkar.

Belarus gayrimenkul istisnası

İkametgâh kuralının tamamen dışında kalan ve birçok çift için sahip oldukları en değerli varlık olan bir mal türü vardır: Belarus’taki gayrimenkuller. Taşınmaz mallar bulundukları ülkenin hukukuna tabidir; bu nedenle Belarus’ta bulunan taşınmazlar, çiftin vatandaşlığı veya ikametgâhı ne olursa olsun Belarus hukukuna göre paylaşılır. Ayrıca Belarus mahkemeleri, Belarus’taki taşınmaz mallar konusunda münhasır yetkiye sahiptir. Bu, yabancı bir mahkemenin Minsk’teki bir dairenin paylaşımına karar verme yetkisinin bulunmadığı ve bu konuda yalnızca Belarus mahkemelerinin yetkili olduğu anlamına gelir.

Bunun uygulamadaki sonuçları önemlidir ve çoğu zaman hafife alınır. Yurt dışında, yabancı hukuku uygulayan bir mahkemede boşanan çift, her şeyi çözdüğünü düşünebilir. Ancak daha sonra Minsk’teki dairenin paylaşımının hiçbir zaman o mahkemenin yetkisi kapsamında olmadığını öğrenebilir. Bu durumda daire için Belarus’ta ayrı bir süreç yürütülmesi gerekir ve uygulanacak Belarus kuralları, anlaşma kapsamındaki diğer mallardan farklı bir paylaşım sonucuna yol açabilir. Yabancı mahkeme kararı ne kadar eksiksiz görünürse görünsün Belarus’taki taşınmaz bakımından sonuç doğurmaz; taşınmaz, bulunduğu ülkenin hukukuna tabi kalır.

Belarus’ta gayrimenkulü olan herkes için bu, sınır ötesi bir ayrılıkta planlama açısından en önemli noktadır. Belarus’taki varlığın Belarus’ta, bir Belarus mahkemesi tarafından ve Belarus hukukuna göre ele alınması gerekir. Bu süreç yurt dışındaki süreçle paralel ilerler ve zaman zaman onunla çelişebilir. Başka bir yerde müzakere edilen ve bu hususu göz ardı eden bir anlaşma, Belarus’taki taşınmazın paylaşımını çözmüş sayılmaz; öyle olduğunu varsaymak ileride maliyetli bir sürprize yol açar.

Davanın görüleceği mahkeme

Yetki, yani hangi mahkemenin davaya bakabileceği, Belarus’un 2026’da yürürlüğe giren yeni birleştirilmiş medeni usul kanununda yeniden düzenlenen ayrı kurallara tabidir. Genel olarak bir Belarus mahkemesi, davalının yerleşim yerinin Belarus’ta bulunması veya uyuşmazlığın ülkeyle yakın bağlantısı olması durumunda yabancı unsurlu bir davaya bakabilir. Dolayısıyla Belaruslu eşin ülkede yaşamaya devam ettiği veya çiftin Belarus’la güçlü bir bağlantısının bulunduğu durumlarda, yabancı bir mahkeme de yetkili olduğunu ileri sürse bile Belarus mahkemelerine başvurulması uygulamada mümkündür.

Bu genel kuralın yanında, daha önce değinilen münhasır yetki kuralı da vardır: Belarus’taki taşınmaz mallar da dâhil olmak üzere belirli konular yalnızca bir Belarus mahkemesi tarafından karara bağlanabilir. Münhasır yetki yalnızca Belarus mahkemesinin karar vermesine izin vermekle kalmaz; başka bir mahkemenin bu konuda hüküm ve sonuç doğuracak bir karar vermesini de engeller. Minsk’teki bir daireye ilişkin yabancı bir kararın pek değer taşımamasının nedeni budur. Çiftin malvarlığının hangi kısımlarının münhasır yetki kapsamına, hangilerinin genel kurala girdiğini bilmek, her varlığın paylaşımının fiilen nerede karara bağlanacağını belirlemenin ilk adımıdır.

Tüm bunlardaki asıl tehlike paralel yargılamalardır: iki ülkedeki iki mahkemenin örtüşen konuları aynı anda karara bağlayarak birbiriyle çelişen sonuçlara ulaşması. Birden fazla ülkede varlığı bulunan yabancı bir vatandaşın taraf olduğu bir boşanma davasında, eşlerden her biri lehine karar vereceğini düşündüğü mahkemeye önce başvurmaya çalışabilir. Sonuç, birbiriyle çatışan kararların yarattığı bir karmaşa olabilir. Nereden başlanacağını belirlemek ve süreçleri birbiriyle çatışmalarını önleyecek şekilde koordine etmek, çoğu zaman sonuç açısından belirli bir varlığa ilişkin hukuki iddialardan daha önemlidir. Buna, iki dava da başladıktan sonra değil, en başta hukuki danışmanlık alınarak karar verilmelidir.

Yabancı bir mahkeme kararı Belarus’ta tenfiz edilir mi?

Yabancı bir mahkemenin mal paylaşımına karar verdiğini ve eşlerden birinin Belarus’taki bir varlık üzerinde bu kararı uygulatmak veya Belarus’a geri dönen eş bakımından bağlayıcı kılmak istediğini varsayalım. Bunun mümkün olup olmadığı tenfiz meselesidir ve bu konuda oldukça açık bir çerçeve vardır. Belarus, yabancı mahkeme kararlarını tanır ve tenfiz eder. Bunun başlıca dayanağı uluslararası antlaşmalardır: 1993’te Minsk’te ve 2002’de Kişinev’de akdedilen BDT (CIS) sözleşmeleri ile aralarında Rusya, Çin ve Polonya’nın da bulunduğu yaklaşık yirmi devletle yapılan ikili antlaşmalar. Karar bir antlaşmanın kapsamına giriyorsa tanıma, o antlaşmada öngörülen usule göre yürütülür.

Uygulanabilir bir antlaşma bulunmadığında sonuç o kadar kesin değildir, ancak durum umutsuz da değildir: Belarus mahkemeleri, diğer ülkenin de karşılığında aynı şekilde hareket edeceği varsayımına dayanan karşılıklılık ilkesi uyarınca yabancı bir kararı tanıyabilir. Karşılıklılık, antlaşmaya kıyasla daha az kesin bir dayanaktır ve başvurunun özenle gerekçelendirilmesini gerektirir; yine de Belarus’un özel bir antlaşmasının bulunmadığı devletlerde verilen kararların tanınmasına imkân sağlar. Her iki durumda da tenfiz başvurusunun kendine özgü şartları vardır: genel olarak Belarus’ta ikamet eden bir borçlu veya orada icraya konu edilebilecek varlıklar bulunmalıdır. Başvuru, kararın hüküm ifade etmeye başladığı tarihten itibaren üç yıllık zamanaşımı süresine tabidir ve Belarus mahkemesi başvuruyu yaklaşık bir ay içinde karara bağlar.

Bu konuda iki hususa daha dikkat edilmelidir. Birincisi, Belarus’taki taşınmazların paylaşımına ilişkin yabancı bir karar, konu Belarus mahkemelerinin münhasır yetkisine girdiği için bu taşınmazlar bakımından tenfiz edilmez. Tenfiz yolu, yabancı mahkemenin yetkisi dışında verdiği bir kararı uygulanabilir hâle getiremez. İkincisi, Belarus kamu düzenine aykırılık veya davalıya usulüne uygun tebligat yapılmamış olması gibi genel gerekçelerle tanıma reddedilebilir. Bu nedenle yabancı mal paylaşımı kararının Belarus’ta kendiliğinden sonuç doğuracağını varsaymak yerine, karara güvenmeden önce Belarus’un tanıma ve tenfiz kurallarına uygunluğu değerlendirilmelidir.

Derinlemesine tanıma: Anlaşma, karşılıklılık ve ret

Tenfiz meselesi daha yakından incelenmelidir; çünkü kesin çözüme ulaştırdığı düşünülen bir anlaşma bu aşamada fark edilmeden etkisiz kalabilir. En güçlü hukuki dayanak bir antlaşmadır. Belarus ve kararın verildiği ülke, BDT sözleşmelerinden biriyle veya aralarındaki ikili bir antlaşmayla bağlıysa tanıma belirli ve öngörülebilir bir usule göre yürütülür. Antlaşma, Belarus mahkemesinin hangi hususları inceleyeceğini ve hangi konuları yeniden değerlendirmeyeceğini belirler. Rusya ve diğer BDT devletleri ile Belarus’un ikili antlaşmasının bulunduğu yaklaşık yirmi ülkede verilen kararlar için genellikle bu yol izlenir. Bu nedenle eşlerin, durumlarının bir antlaşmanın kapsamına girip girmediğini erken aşamada öğrenmesi gerekir.

Antlaşma bulunmadığında tanıma karşılıklılığa dayanır: mahkeme, diğer ülkenin de benzer koşullarda bir Belarus kararını tanıyacağı varsayımından hareket eder. Karşılıklılık geçerli bir dayanak olmakla birlikte daha az kesindir; bir garanti değil, tartışmaya açık bir varsayımdır. Bu nedenle yabancı kararın ve ilgili ülkenin uygulamasının ikna edici biçimde ortaya konulması önem taşır. Belarus’la antlaşması bulunmayan ve karşılıklılık uygulaması da açık olmayan bir devlette verilen kararın tanınması imkânsız değildir; ancak bu en güç durumdur. Kararın tenfiz edileceği beklentisine dayanan bir anlaşma yapılmadan önce bu ihtimal gerçekçi biçimde değerlendirilmelidir.

Bir antlaşmanın kapsamına giren bir kararın dahi tanınması veya tenfizi belirli gerekçelerle reddedilebilir. Belarus’ta tenfiz öngörülüyorsa, yabancı ülkedeki davanın nasıl yürütüleceğini etkiledikleri için bu gerekçelerin bilinmesi gerekir. Davalıya usulüne uygun tebligat yapılmadan karar verilmesi, kararın Belarus kamu düzenine aykırı olması, Belarus mahkemelerinin münhasır yetkisini ihlal etmesi veya daha önce verilmiş bir Belarus kararıyla çelişmesi ret gerekçesi oluşturabilir. Yabancı bir kararın Belarus’ta hüküm ve sonuç doğurmasına ihtiyaç duyacak eş, yabancı ülkedeki yargılamayı başından itibaren ileride gerekecek tanıma ve tenfiz sürecini dikkate alarak yürütmelidir. Usulüne uygun tebligat yapılmalı, işlemler dosyada eksiksiz ve usulüne uygun biçimde belgelenmeli ve Belarus’un münhasır yetkisine giren konularda karar verilmesi istenmemelidir.

İlerisini planlamak: Evlilik sözleşmesi ve ikili danışmanlık

Bu belirsizliğin büyük bir kısmı önceden azaltılabilir ve en güçlü araç evlilik sözleşmesidir. İyi hazırlanmış bir sözleşme, çiftin mal rejimini belirleyebilir, Belarus’taki daire veya yurt dışındaki işletme gibi belirli varlıkların nasıl ele alınacağını önceden düzenleyebilir ve uluslararası mal paylaşımında aksi hâlde çıkabilecek uyuşmazlıkların önemli bir kısmını önleyebilir. Varlıkları ve bağlantıları birden fazla ülkeye uzanan bir çift için sözleşme, güvensizlik işaretinden çok makul bir planlama aracıdır; evlilikten önce veya evlilik sırasında akdedilebilir.

Evlilik sözleşmesi sınır ötesi ilişkilerin karmaşıklığını ortadan kaldırmaz. Belarus’taki gayrimenkul hakkında karar veren bir Belarus mahkemesi yine Belarus hukukunu uygular ve sözleşmenin sonuç doğurması gereken her ülkede geçerli ve etkili olması gerekir. Bununla birlikte sözleşme, uyuşmazlık alanını daraltır ve her bir mahkemeye çiftin iradesini gösterir. Birden fazla hukuk sistemi söz konusu olduğunda sözleşme, yalnızca ülke içinde geçerli olup yurt dışında etkisiz kalmaması için her iki sistem de dikkate alınarak hazırlanmalıdır. Bir ülkede sonuç doğurup diğerinde etkisiz kalan bir sözleşme, yanıltıcı bir güven duygusu yarattığı için yararsız olmaktan da kötüdür.

Buradan çıkarılacak genel sonuç, sınır ötesi bir ayrılığın nadiren tek bir ülkenin hukukunu ilgilendirdiği ve yalnızca bir ülkenin hukukunda uzmanlaşmış bir avukatın desteğiyle nadiren çözülebildiğidir. Varlıklar, mahkemeler ve icra yolları farklı ülkelerdedir; bu nedenle süreçlerin koordine edilmesi gerekir. Belarus’taki gayrimenkuller ve sınır ötesinde tahsil edilecek nafaka Belarus’ta, yurt dışındaki varlıklar ise ilgili ülkelerde ele alınmalı ve bu süreçler birbiriyle uyumlu yürütülmelidir. İlgili her ülkede erken aşamada ve koordinasyon içinde hukuki danışmanlık almak bu davalarda lüks değildir; her ülkede sonuç doğuran bir anlaşma ile ilk sınırda etkisini yitiren bir anlaşma arasındaki farkı belirler.

İşletmelerdeki ortaklık payları ve şirket hisseleri

Bir varlık türünün ayrıca ele alınması gerekir; çünkü uluslararası mal paylaşımını çoğu zaman çok daha güç hâle getirir: bir işletme veya işletmedeki ortaklık payı. Eşlerden biri bir şirketin sahibi veya ortağıysa paylaşımda aynı anda üç sorunun yanıtlanması gerekir: payın değeri nedir, kontrolü sonuçta kim elinde bulunduracaktır ve bu konularda hangi ülkenin hukuku uygulanıp hangi ülkenin mahkemesi karar verecektir? Bu soruların yanıtları farklı ülkeleri işaret edebilir. Faaliyetine devam eden bir işletmenin değeri, tarafların itirazlarına konu olacak bir uzman değerlendirmesi gerektirir. Kontrol meselesi, aile mahkemesinin bulunduğu ülkeden farklı bir ülkenin hukukuna ve mahkemelerinin yetkisine tabi olabilecek bir şirketler hukuku konusudur. Uygulanacak hukuk da evlilik sırasında kurulan bir işletme için bir daireden çok farklı kurallar öngörebilir.

Belarus’ta kurulu bir şirket söz konusu olduğunda ek hususlar ortaya çıkar. Şirketin ortaklarının kim olduğu, payların nasıl devredileceği, şirket belgelerinin ve Belarus şirketler hukukunun hangi şartları öngördüğü gibi konular Belarus kurallarına tabidir. Mal paylaşımı yurt dışında yürütülse bile Belarus’ta kurulu bir tüzel kişiye ilişkin belirli konularda Belarus mahkemeleri yetkilidir. Yabancı bir mahkeme, Belarus şirketindeki payın değerini eşler arasında paylaştırabilir. Ancak bu paylaşımın hayata geçirilmesi, yani payların fiilen devredilmesi veya üzerlerinde teminat hakkı kurulması, Belarus’taki şirket işlemlerine ilişkin usullerin uygulanmasını gerektirir. Mal paylaşımına ilişkin karar ile bu kararın şirket nezdinde uygulanması ayrı konulardır ve her ikisinin de sonuç doğurması gerekir.

Sonuç olarak işletme, paylaşım anlaşmasındaki sıradan bir rakam olarak görülmemelidir. İşletmeye gereği gibi değer biçilmeli, eski eşler arasında ortak mülkiyet yerine kontrolün kimde olacağı planlanmalı ve payın fiilen devrini veya teminat altına alınmasını sağlayacak şirket işlemleri ilgili ülkenin hukukuna göre belirlenmelidir. Şirket nezdinde gereken işlemler düzenlenmeden işletmenin yalnızca kâğıt üzerinde eşlerden birine bırakılması, paylaşımın ancak yarısının tamamlandığı anlamına gelir. Tamamlanmayan kısım ise boşanma sonrasında çoğu zaman bir ortaklık uyuşmazlığı olarak yeniden ortaya çıkar.

Sınır ötesi evlilik sözleşmesi

Evlilik sözleşmesini yeniden ve daha yakından ele almak gerekir; çünkü sınır ötesi bir evlilikte, yabancılık unsuru taşımayan bir evliliğe göre daha geniş bir işlev görür ve daha fazla hukuki sorun riski taşır. İyi hazırlanmış bir sözleşme, kanunlar ihtilafı kurallarının aksi hâlde açık bırakacağı konuları önceden düzenleyebilir: her eşin evliliğe getirdiği mallar, evlilik sırasında edinilen varlıkların nasıl sınıflandırılacağı ve Belarus’taki daire veya yurt dışındaki işletme gibi güç konuların nasıl ele alınacağı. Hayatları ve varlıkları birden fazla ülkeye uzanan bir çift için önceden sağlanan bu açıklık, tüm ilişkileri tek bir ülkede bulunan bir çifte kıyasla çok daha değerlidir.

Güçlük, sınır ötesi bir evlilik sözleşmesinin birden fazla hukuk sisteminde sonuç doğurması gerekliliğidir. Bir ülkede geçerli ve etkili olan sözleşme, yurt dışında etkisiz kalabilir. Noter onayı, tescil ve mahkemenin hangi hükümleri uygulayacağı gibi şartlar ülkeden ülkeye değişir. Belarus mahkemesinin geçerli sayıp uygulayacağı bir hükmü yabancı bir mahkeme dikkate almayabilir veya bunun tersi olabilir. Yalnızca bir hukuk sistemi düşünülerek hazırlanan sözleşme yanıltıcıdır: çifte, sözleşmenin hiç dikkate alınmamış bir ülkede uygulanması gerektiğinde ortadan kalkan bir güven verir.

Bu nedenle sözleşme, uygulanması gerekecek her hukuk sistemi dikkate alınarak ve ilgili her ülkede hukuki danışmanlık alınarak hazırlanmalıdır; böylece nerede değerlendirilirse değerlendirilsin geçerliliğini ve etkisini koruyabilir. En iyi sözleşmenin bile aşamayacağı sınırlar vardır: örneğin Belarus’taki gayrimenkullerin Belarus mahkemesi tarafından Belarus hukukuna göre paylaşılması kuralını bertaraf edemez. Ancak bu sınırlar içinde, iyi hazırlanmış bir sınır ötesi evlilik sözleşmesi, uluslararası mal paylaşımı henüz uyuşmazlığa dönüşmeden belirsizliği gidermenin en etkili yoludur. Bu aşama, çiftin anlaşmaya varması için de en uygun zamandır.

Üç çift, üç sorun

Bu soyut kurallar somut örneklerle daha iyi anlaşılır. Önce yabancı bir vatandaşla evlenen ve evlilik sona ermeden önce eşiyle yıllarca yurt dışında yaşayan bir Belarus vatandaşını düşünün. Çiftin taşınır mallarına, birlikte yaşadıkları yabancı ülkenin hukukunun uygulanması muhtemeldir ve yabancı bir mahkeme bunların paylaşımına karar verebilir. Ancak Minsk’te de bir daireleri varsa yabancı mahkemenin kararından bağımsız olarak bu daire Belarus’ta ayrıca ele alınmalıdır. Belarus vatandaşı ile yabancı eş arasındaki bir boşanma neredeyse her zaman iki sürecin birlikte yürütülmesini gerektirir.

İkinci örnek olarak, Belarus’ta hiç yaşamamış ancak Minsk’te yatırım amacıyla bir daire satın almış iki yabancı vatandaşı ele alalım. Daire dışında Belarus’la hiçbir bağlantıları yoktur ve bu bağlantı tek başına yeterlidir. Dairenin paylaşımına yalnızca bir Belarus mahkemesi Belarus hukukuna göre karar verebilir. Böylece diğer tüm yönleriyle yabancı ülkede yürütülen boşanmanın Belarus’ta ele alınması gereken bir kısmı ortaya çıkar; bu kısım atlanamaz, yurt dışında çözülemez veya yok sayılamaz. Belarus’la bağlantıyı kuran, çiftin yaşadığı yer değil, taşınmazın bulunduğu yerdir.

Üçüncü olarak, birkaç yıl Belarus’ta yaşadıktan sonra yurt dışına taşınan ve ardından ayrılan bir çifti ele alalım. Ortak ikametgâhları neredeydi? Taşınır mallarına hangi ülkenin hukuku uygulanır? Bunlar, çiftin yaşamına ilişkin somut olgulara göre yanıtlanması gereken sorulardır. Yanıtlar sonraki tüm süreci etkilediği için eşler, hangi mahkemeye başvuracaklarına karar vermeden önce hukuki danışmanlık alarak bu konuları açıklığa kavuşturmalıdır. Üç örneğin ortak noktası, hiçbirinin tek bir ülkeyle sınırlı basit bir dava olmamasıdır. Her birinde, aceleyle dava açmak yerine başta belirtilen üç soruyu erken aşamada ve gerçekçi biçimde değerlendirmek yarar sağlar.

Somut bir örnek: Sınır ötesi bir malvarlığının paylaşılması

Tüm bu unsurları tek bir aile örneğinde bir araya getirdiğimizde yöntem somutlaşır. Evliliklerinin büyük bölümünde yurt dışında yaşamış ve şimdi o ülkede boşanmakta olan, biri Belaruslu diğeri yabancı bir çifti ele alalım. Malvarlıkları, yurt dışındaki aile konutu, yabancı bir bankadaki tasarruflar, bir araba, Belaruslu eşin ailesinin satın alınmasına katkıda bulunduğu Minsk’teki bir tatil dairesi ve yabancı eşin yurt dışında işlettiği küçük bir şirketten oluşmaktadır. İlk bakışta yabancı mahkemenin çözeceği tek bir boşanma davası varmış gibi görünür. Gerçekte ise birbiriyle bağlantılı üç veya dört sorun vardır.

Çiftin yaşadığı ülkedeki mahkeme boşanma davasına bakacak ve oradaki varlıkların paylaşımına karar verecektir. Tasarruflar ve araba taşınır mal olduğundan, Belarus’un kanunlar ihtilafı kuralı uyarınca çiftin ortak ikametgâhının bulunduğu yabancı ülkenin hukukuna tabidir. Aile konutu taşınmazdır ve bulunduğu ülkenin hukukuna göre paylaşılır. Bu örnekte konut da aynı ülkede bulunduğu için farklı bir gerekçeyle yine aynı hukuk uygulanır. Buraya kadar tek bir dava söz konusudur. Ancak Minsk’teki daire tamamen o mahkemenin yetkisi dışındadır: paylaşımına ayrı bir süreçte, yalnızca bir Belarus mahkemesi Belarus hukukuna göre karar verebilir ve yabancı karar bu daire bakımından sonuç doğurmaz. Yurt dışında işletilen şirketin değerlemesini ve eşler arasında paylaşımını da yabancı mahkeme yapar. Ancak şirket yapısının herhangi bir kısmı Belarus’la bağlantılıysa bu paylaşımın uygulanması için Belarus’taki şirket işlemlerine ilişkin usullere başvurulması gerekir.

Böylece tek bir boşanma; yurt dışındaki varlıkların ilgili ülkede paylaşılması, Minsk’teki dairenin buna paralel olarak Belarus’ta paylaşılması ve işletme hakkında verilen kararların gerekli şirket işlemleriyle uygulanması şeklinde ayrı süreçlere ayrılır. Her süreç doğru ülkede yürütülmeli ve birbiriyle çelişmemeleri için üçü arasında uyum sağlanmalıdır. Bunu başlangıçta kavrayan eş, işlemleri uygun sıraya koyabilir ve sürprizlerden kaçınabilir. Yabancı mahkemenin her şeyi çözdüğünü varsayan eş ise boşanmanın tamamlandığını düşündükten sonra Minsk’teki dairenin ve muhtemelen şirketin durumunun hâlâ çözümsüz olduğunu fark eder. Aynı olguların iki farklı sonuca yol açmasını belirleyen, sınır ötesi yapının erken aşamada fark edilip edilmediğidir.

Uluslararası çiftlerin yaptığı yaygın hatalar

Bu davalarda aynı hatalar tekrarlanır ve çoğu önceden planlama yapılarak önlenebilir. İlk ve en zararlı hata, tek bir mahkemenin her şeyi çözeceğini varsaymaktır. Yabancı ülkedeki boşanma süreci her şeyi kapsıyor gibi görünse de Belarus’taki bir varlığın, özellikle de gayrimenkulün paylaşımını tamamen çözümsüz bırakabilir. Böylece önemli bir mesele açıkta kaldığı hâlde eşlerden biri konunun kapandığını düşünebilir. Bunu önlemek için anlaşma imzalandıktan sonra eksikliği fark etmek yerine, başlangıçta her bir varlık bakımından yetkili mahkeme belirlenmelidir.

İkinci hata, yurt dışında yapılan anlaşmada Belarus’taki gayrimenkullere ilişkin kuralı göz ardı etmek ve Minsk’teki daireyi, Belarus mahkemesinin o daire bakımından uygulanmasını sağlamayacağı bir belgede kâğıt üzerinde paylaştırmaktır. Üçüncüsü, tanıma ve tenfiz konusunu gözden kaçırmaktır: yabancı bir mahkemeden lehe karar alırken kararın Belarus’ta tanınıp tanınmayacağını kontrol etmemek ve ancak orada uygulanması gerektiğinde hiçbir antlaşmanın kapsamına girmediğini, karşılıklılığın da belirsiz olduğunu öğrenmek. Dördüncüsü ise eşlerin tercih ettikleri mahkemeye önce başvurmak için yarışmasıdır. Bunun sonucunda ortaya çıkan paralel yargılamaları ve birbiriyle çelişen kararları çözüme kavuşturmanın maliyeti, süreçleri baştan koordine etmenin maliyetinden çok daha yüksek olabilir.

Beşinci hata, birden fazla ülkenin hukukunu ilgilendiren bir sorun için yalnızca tek bir ülkenin hukukunda uzmanlaşmış bir avukattan destek almaktır. Böylece verilen görüş kesin bir dille ifade edilse de eksik kalabilir; bir ülke bakımından güçlü olup diğer ülkenin hukukuyla etkileşimi ele almayabilir. Altıncı hata ise her şeyi çok geçe bırakmaktır: sınır ötesi yapıyı çok önceden, tercihen bir evlilik sözleşmesi aracılığıyla planlamak yerine boşanma sırasında çözülecek bir mesele olarak görmek. Bu hataların her birini önlemek, sonradan düzeltmekten daha düşük maliyetlidir. Uluslararası mal paylaşımının kötü sonuçlandığı birçok olayın nedeni de budur: hukukun eşin aleyhine olması değil, sınır ötesi yapının çok geç fark edilmesi.

Özet

Belarus bağlantısı bulunan uluslararası bir çift için mal paylaşımına geçmeden önce üç soru yanıtlanmalıdır: Hangi ülkenin mahkemesi yetkilidir, hangi ülkenin hukuku uygulanır ve karar varlıkların bulunduğu yerde sonuç doğuracak mıdır? Gerçek sonucu bunlar belirler; kimin ne alacağına ilişkin uyuşmazlık da bu yanıtların oluşturduğu temel üzerinde çözülür. Taşınır mallar bakımından genellikle vatandaşlık değil, ikametgâh belirleyicidir. Belarus’taki gayrimenkullerin paylaşımında her zaman Belarus mahkemeleri yetkilidir ve Belarus hukuku uygulanır. Yabancı bir kararın Belarus’ta sonuç doğurması ise ancak antlaşma veya karşılıklılık temelinde tanıma ve tenfiz yoluyla mümkündür; ancak bu yol Minsk’teki bir dairenin paylaşımına ilişkin yabancı kararı uygulanabilir hâle getirmez.

Bu davalarda iyi sonuç alan çiftler, sınır ötesi yapıyı yurt dışında bir anlaşma imzalandıktan sonra fark edenler değil, erken aşamada görüp buna göre plan yapanlardır. Ekibimiz uluslararası çiftlere ve danışmanlarına sınır ötesi boşanma ve mal paylaşımı, hukuki durumun evlilik sözleşmesiyle önceden düzenlenmesi ve anlaşmanın fiilen uygulanmasını sağlayan yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi konularında hukuki danışmanlık sunar. Böylece uluslararası bir yaşamın Belarus’la ilgili meseleleri gereken yerde ele alınır ve çözüm, ilgili tüm ülkelerde tutarlılığını korur.