Serbest Meslek Sahibi VS Bireysel Girişimci VS Tüzel Kişi

Modern dünyada, her biri kendine özgü özelliklere, avantajlara ve dezavantajlara sahip birçok ekonomik faaliyet biçimi bulunmaktadır. Serbest meslek, bireysel girişimcilik ve tüzel kişiler, iş kurmanın üç farklı yolunu temsil eder. Bu biçimlerin temel özelliklerini anlamak, bir işletme kurmanın en uygun yolunu seçmenize ve mali imkânlarınızı ve yükümlülüklerinizi değerlendirmenize yardımcı olur. Bu makalede serbest meslek sahipleri, bireysel girişimciler ve tüzel kişiler arasındaki temel farklar incelenecektir. Ayrıca ekonomik faaliyetin en uygun biçimini seçmenize yardımcı olacak bazı özellikler bakımından karşılaştırma yapacağız.

İş Organizasyonu Biçimlerindeki Farklılıkları Anlamak Neden Önemlidir?

Serbest meslek sahibi, bireysel girişimci ve tüzel kişi statüleri arasındaki farkları anlamak; işletmenin etkin yönetimi, mevzuata uyum ve vergi yükümlülüklerinin optimize edilmesi açısından önemlidir. İşletme biçimleri arasındaki farkları anlamanın başlıca nedenleri şunlardır:

1. Yasal Çerçeve

Bu statülerin her biri farklı mevzuat hükümlerine tabidir. Örneğin, serbest meslek sahibi kişiler basitleştirilmiş bir vergi rejiminden yararlanabilir, ancak belirli faaliyetlerde bulunamaz. Bireysel girişimciler daha geniş bir faaliyet alanında çalışabilir, ancak vergi beyannamesi vermek zorundadır. 

Tüzel kişiler ise muhasebe, raporlama ve vergi ödeme gibi çeşitli sorumluluklara sahiptir.

2. Vergiler ve Kesintiler

Her statünün kendine özgü vergilendirme kuralları vardır. Serbest meslek sahipleri mesleki gelir vergisi veya tek vergi öder; bireysel girişimciler kullandıkları vergi sistemine (basitleştirilmiş sistem, genel sistem vb.) göre vergi öder; tüzel kişiler ise genel olarak uygulanan vergilerin tamamına tabidir. Bu farkları anlamak, daha avantajlı bir vergi rejimi seçmenize yardımcı olur.

3. Sorumluluk

Farklı statülere bağlı sorumluluklar da değişir. Serbest meslek sahipleri ve bireysel girişimciler borçlarından tüm malvarlıklarıyla sorumludur. Buna karşılık tüzel kişiler, yükümlülüklerinden genellikle kendi malvarlıklarıyla sorumludur; sahiplerinin kişisel malvarlığı bu sorumluluğa dahil değildir.

4. Büyüme Fırsatları

Tüzel kişiler, hisse ihraç edebildikleri ve yatırımcıya ortaklık payı vererek yatırım çekebildikleri için yatırım ve kredi çekme bakımından daha elverişlidir. Serbest meslek sahipleri ve bireysel girişimciler ise bu konuda kısıtlamalara tabidir.

5. Sosyal Garantiler

Farklı statüler, emeklilik ve sağlık sigortası gibi sosyal güvencelere erişimi etkileyebilir. Bireysel girişimciler ve serbest meslek sahipleri, çalışanlara kıyasla emeklilik ve diğer sosyal güvence haklarından farklı şekilde yararlanır.

6. İş Ortaklarıyla Etkileşim

Bazı şirketler, iş yapabilmek için karşı tarafın tüzel kişi olmasını şart koşar. Ayrıca iş ortakları, bir şirketi bireysel girişimciden veya serbest meslek sahibinden daha güvenilir görebilir.

Bu farkları anlamak, girişimcinin işletmesi için en uygun statüyü seçmesine yardımcı olur; bu seçim de işletmenin başarısını, büyümesini ve sürdürülebilirliğini etkileyebilir.

Tüm Bu İş Organizasyonu Biçimleri Arasındaki Ortak Noktalar Nelerdir?

Serbest meslek sahipleri, bireysel girişimciler ve tüzel kişiler gibi işletme biçimleri arasında önemli farklar olsa da ortak özellikleri de vardır. Bunlardan bazıları şunlardır:

1. İşin Amacı

Üç işletme biçimi de girişimcilik faaliyetlerinde bulunmak ve kâr elde etmek amacıyla kullanılır. Hizmet sunumundan ticaret ve üretime kadar çeşitli faaliyetleri kapsayabilirler.

2. Tescil

Serbest meslek sahipleri, bireysel girişimciler ve tüzel kişiler, ilgili kamu kurumlarına kayıt yaptırmalıdır. Bu kayıt, faaliyetlerin hukuka uygun yürütülmesini sağlar.

3. Vergi Ödemesi

Tüm iş biçimleri vergilendirmeye tabidir ve belirli vergi yükümlülüklerini karşılamalıdır. Belirlenen kurallar ve prosedürler değişiklik gösterebilir ancak tüm işletmeler vergi ödemekten sorumludur.

4. Müşteri Tabanı

Her üç işletme biçiminin de mali sonuçları üzerinde etkisi olan müşterileri ve karşı tarafları olabilir. İşletme, hangi biçimde kurulmuş olursa olsun müşteriler, tedarikçiler ve iş ortakları dahil dış çevresiyle etkileşim içinde faaliyet gösterir.

5. Kısıtlamalar ve Haklar

Tüm işletme biçimlerine mevzuatla belirlenen hak ve kısıtlamalar uygulanır. Örneğin, tüketicinin korunmasına, işçi haklarına ve diğer düzenlemelere ilişkin gerekliliklere uymaları gerekir.

6. Pazar ve Rekabet

Üç biçim de aynı piyasada var olur ve rekabet edebilir. Serbest meslek mensupları, bireysel girişimciler ve tüzel kişiler arasında rekabet bulunabilir.

7. Genişleme ve Büyüme Olasılığı

Tüm işletme biçimleri gelişebilir ve yapılarını ya da faaliyet türlerini değiştirebilir. Örneğin, serbest meslek sahibi bir kişi bireysel girişimci olarak kaydolabilir; bireysel girişimci de tüzel kişiye dönüşebilir.

Bu ortak özellikler, hukuki statü ve vergi yükümlülükleri farklı olsa da tüm işletme biçimlerinin temelde birçok ortak noktası bulunduğunu gösterir.

Şimdi de iş organizasyonu biçimlerinin nasıl farklılaştığına bakalım.

Faaliyet Türlerinin Özellikleri

Resmî olarak “serbest meslek sahibi” şeklinde bir hukuki statü yoktur. Serbest meslek sahipleri ne çalışan ne de bireysel girişimcidir. 

Serbest Meslek Mensupları ve Bireysel Girişimciler

Serbest meslek sahipleri ve bireysel girişimciler için izin verilen faaliyet türleri ayrı listelerde belirlenmiştir. Bir kişi aynı faaliyet türü için hem serbest meslek sahibi hem de bireysel girişimci olamaz; ancak farklı listelerde yer alan faaliyetleri yürütüyorsa her iki statüde de bulunabilir.

Şirket

Tüzel kişiler, “Ekonomik Faaliyet Türleri” Ulusal Sınıflandırıcısı’nda yer alan her türlü faaliyette bulunabilir.

Belirli faaliyet türlerini yürütmek için lisanslar gereklidir. Lisanslar genellikle yalnızca şirketlere verilir. Serbest meslek mensupları lisans alamaz.

İş Konumunun Özellikleri

İşletmenin bulunduğu yer, devlet tescilinde, sözleşmelerde ve yazışmalarda belirtilir. Şirketler için sıkça “hukuki adres” kavramı kullanılır.

Serbest Meslek Mensupları ve Bireysel Girişimciler

Serbest meslek sahibinin bulunduğu yer, ikamet ettiği (ikamet adresinde kayıtlı olduğu) yerdir. Bireysel girişimcinin bulunduğu yer de belirlenir. Bu kişiler hizmet sunmak ve iş yapmak için işyeri kiralayabilir. Bu işyerlerinin adresleri devlet tescili sırasında belirtilmez.

Tüzel Kişi

Şirketin adresi, sahibinin konutu olamaz (özel üniter işletmeler hariç). Şirketi devlet tescilinden geçirmek için konut dışı bir yer bulunmalı ve mülk sahibiyle gelecekteki kira ilişkisi üzerinde anlaşılmalıdır. Şirketin adresinin tüzüğe kaydedilmesi için bir garanti mektubu alınabilir veya söz konusu yer satın alınabilir. Şirketin yönetim organı (yönetim kurulu veya yönetici) şirketin hukuki adresinde bulunmalıdır. Bu adres genellikle şirket ofisidir.

Şirket ve diğer işletmeler, ileride faaliyet yürütmek için başka yerler de kiralayabilir. Bu yerler şirketin adresi sayılmaz.

Devlet Tescilinin Özellikleri 

Herhangi bir faaliyete başlamadan önce işletmenizi tescil ettirin ve kuruluşunu devlete bildirin. Ancak bu durumda faaliyetiniz hukuka uygun olur. İşletmenin herhangi bir düzeyde tescil edildiğini doğrulayan başlıca unsur, kamuya açık kaynaklardan sorgulanabilen bir mükellef sicil numarasının bulunmasıdır.

Tüzel Kişiler ve Bireysel Girişimciler Birleşik Devlet Sicili (USR), bireysel girişimcilerin ve şirketlerin devlet tescil bilgilerini içerir.

Serbest Meslek Mensuplarının Devlet Tescili

Bu kişilerin hangi usulle devlet tescilinden geçeceği, yürüttükleri faaliyet türüne ve tabi oldukları vergi sistemine bağlıdır. Serbest meslek faaliyeti için devlet tescili ücretsizdir.

1. Mesleki Gelir Vergisi
Serbest meslek sahipleri belirli faaliyet türleri için mesleki gelir vergisi ödeyebilir. Bu durumda “Profdohod” uygulamasını indirip uygulama üzerinden kayıt yaptırmanız gerekir. Belarus Vergi ve Harçlar Bakanlığının internet sitesinde bunun nasıl yapılacağına ilişkin video talimatları bulunmaktadır. Kişinin serbest meslek sahibi statüsünü kazandığını gösteren şey uygulamayı indirmesi değil, uygulama üzerinden kayıt yaptırmasıdır.

2. Tek Vergi
Tek vergi mükellefi olarak devlet tescili için herhangi bir vergi dairesine başvurmalı ve pasaportunuzu ibraz etmelisiniz. Faaliyete başlamadan önce vergi dairesine faaliyetin başlangıcına ilişkin bildirimde bulunmalısınız. Vergi idaresiyle şahsen veya Belarus Vergi ve Harçlar Bakanlığının internet sitesindeki mükellef hesabı üzerinden işlem yapabilirsiniz.

Bireysel Girişimcilerin Devlet Tescili

Bireysel girişimciler, devlet tescili için ikamet yerlerindeki bölgesel idareye başvuruda bulunur. Gerekli belgeler, öngörülen biçimde doldurulmuş başvuru, fotoğraf ve pasaporttur.

Devlet tescili için 0,5 temel tutar (20 Belarus rublesi veya yaklaşık 6 avro) devlet harcı ödenmelidir.

Eylül 2024 itibarıyla bireysel girişimciler Minsk’te tescil edilmemektedir.

Şirketin Devlet Tescili

Şirketin devlet tescili için adresini (hukuki adresini) belirlemeli ve bu adresteki tescil makamına (yerel idareye) başvurmalısınız. Tescil için şirket sahibinin kuruluş kararı ve şirket tüzüğü başta olmak üzere çeşitli belgeler hazırlanmalıdır. Ayrıca şirketin esas sermayesinin tutarı ve nasıl oluşturulacağı belirlenmeli, yönetim organı atanmalıdır.

Şirket tescili için 1 temel tutar (40 Belarus rublesi veya yaklaşık 11 avro) devlet harcı ödenir.

Personel İstihdam Etmenin Özellikleri

İşletme küçük ölçekliyse faaliyetler yalnızca işletme sahibi tarafından yürütülebilir ve çalışan istihdam edilmeyebilir. İşletme büyüdükçe istihdam edebileceği çalışan sayısı da artar. Çalışan istihdam edildiğinde aşağıdaki ücret vergilerinin tümü ödenmelidir:

• %13 oranında gelir vergisi.
• Sosyal ve emeklilik sigortası için Sosyal Koruma Fonu’na yapılan katkılar.
• Çalışanların zorunlu sigortası için Belgosstrakh’a katkılar.
  
  

Ayrıca, çalışanı bulunan bireysel girişimciler ve şirketler şunları yapmalıdır:

• İstihdamla ilgili bildirimleri Belgosstrakh’a, Sosyal Koruma Fonu’na ve askerlik şubelerine sunmak.
• Sosyal Koruma Fonu tarafından tahakkuk ettirilen yardımları çalışanlara ödemek.
• İşe alım, izin, nakil ve işten çıkarma gibi personel işlemlerine ilişkin belgeleri düzenlemek. Özellikle çalışma kitapçıklarını doldurmak ve emirleri çıkarmak gerekir.
  
  

Serbest Meslek Mensupları

Serbest meslek sahipleri faaliyetlerini yalnızca kendileri yürütebilir; çalışan istihdam edemezler.

Bireysel Girişimciler

Bireysel girişimciler, iş hukuku veya medeni hukuk sözleşmeleri kapsamında en fazla üç kişi istihdam edebilir.

Tüzel Kişiler

Şirketler ihtiyaç duydukları sayıda çalışan istihdam edebilir ve gerçek kişilerle medeni hukuk sözleşmeleri yapabilir.

Banka Hesabı Açmanın Özellikleri

Tüm işletmeler genellikle banka hesapları üzerinden faaliyet gösterir. Farklı işletme türleri için hesap açmanın kendine özgü bazı yönleri vardır.

Serbest Meslek Mensupları

Mesleki gelir vergisi ödeyen serbest meslek sahipleri, gelirlerini tahsil etmek için daha önce açtıkları banka hesabını kullanabilir. Bu hesabı işe başlarken veya bankanın önerisi üzerine açmış olabilirler. Gelirlerini nakit olarak da alabilirler. 

Bazı durumlarda, tek vergi mükellefi olan serbest meslek sahiplerinin banka hesabı açması gerekmeyebilir.

Bireysel Girişimciler ve Şirketler

Bireysel girişimciler ve şirketler, devlet tescilinden sonra banka hesabı açabilir. Bunun için seçtikleri bankaya gerekli belgeleri sunarlar; banka da imza örneklerini içeren bir kart düzenler.

Vergi Ödeme, Vergilendirme ve Muhasebenin Özellikleri 

İşletmelerin vergilendirilmesi faaliyet ölçeklerine göre değişir. Vergi ödeme usulü en basit olanlar serbest meslek sahipleridir.

Serbest Meslek Mensupları

Serbest meslek sahipleri muhasebe kaydı tutmaz ve vergi dairesine beyanname vermez.

1. Mesleki Gelir Vergisi Mükellefleri
Serbest meslek sahipleri aylık olarak mesleki gelir vergisi veya götürü vergi öder. 

Mesleki gelir vergisi oranı, “Mesleki Gelir” uygulamasında kaydedilen gelirin %10’udur. Bu tutara gelir vergisi ve sosyal güvenlik katkıları dahildir. Belarus şirketlerinden elde edilen yıllık gelirin 60.000 Belarus rublesini aşan kısmı için vergi oranı %20’dir.

“Mesleki Gelir” uygulamasına ilk kez kayıt yaptıran serbest meslek sahiplerine vergi indirimi tanınmıştır. İlk 2.000 ruble tutarındaki tahsilatlar üzerinden mesleki gelir vergisi ödenmesi gerekmez.

2. Tek Vergi Mükellefleri
Devlet, her faaliyet türü için aylık tek vergi oranlarını (ruble cinsinden) belirler; bu oranlar genellikle bir yıl için geçerlidir. Dolayısıyla oranlar yıldan yıla değişebilir. Serbest meslek sahiplerinin faaliyet gösterdiği yerleşim yerine göre tek vergi oranları düşer. En yüksek oranlar Minsk’te, daha düşük oranlar bölge şehirlerinde ve Minsk bölgesinde, daha da düşük oranlar bazı bölge şehirlerinde, en düşük oranlar ise diğer yerleşim yerlerinde uygulanır.

Bireysel Girişimciler

Bireysel girişimciler, yürüttükleri faaliyetin türüne bağlı olarak çeşitli vergiler öder. Her vergi için beyanname vermeleri ve vergi kayıtlarını tutmaları gerekir. Muhasebe kaydı tutmaları zorunlu değildir.

1. Tek Vergi
Bireysel girişimciler bu vergiyi aylık olarak yalnızca belirli durumlarda öderler:

• Bireylerin kişisel siparişlerini yerine getirdiklerinde.
• Belirli malların perakende satışını yaptıklarında.
  
  

Devlet tek vergi oranlarını belirler. Bölgesel Temsilciler Konseyleri ve Minsk Şehir Temsilciler Konseyi, girişimcilik faaliyetinin yürütüldüğü yere göre bu oranları iki katına kadar artırabilir veya azaltabilir.

İşletme faaliyetinin ilk üç ayı için tek vergi tutarında %25 indirim uygulanır. Emekliler, çok çocuklu ailelerin ebeveynleri ve engelli çocukların ebeveynleri için tek vergi tutarı %20 azaltılır. Belirli engelli grupları bu vergiden muaftır.

Bireysel girişimciler için tek vergi oranları, bireysel girişimci statüsünde olmayan serbest meslek sahipleri için uygulanan yöntemle belirlenir.

2. Gelir Vergisi
Bireysel girişimciler belirli faaliyet türleri için her çeyrekte gelir vergisi öderler ve her çeyrekte vergi dairesine vergi beyannameleri sunarlar.

Gelir vergisi oranı girişimcilik faaliyetlerinden elde edilen gelirin %20’sidir. 

Bazı bireysel girişimciler, gelir vergisi hesaplanırken çeşitli vergi avantajlarından ve aylık indirimlerden yararlanabilir. Vergi dairesi, destekleyici belgelere dayanarak indirimleri uygular. Bu indirimler bireysel girişimcinin kendisiyle veya aile üyeleriyle ilgili olabilir.

Girişimcilik faaliyetinden elde edilen gelir takvim yılı boyunca 500.000 Belarus rublesini (yaklaşık 136.760 avro) aşarsa, vergi %30 oranında ödenmelidir.

Tüzel Kişiler

Şirketler genel vergilendirme sistemi tarafından sağlanan tüm vergileri öderler veya basitleştirilmiş vergilendirme sistemini (STS) kullanırlar. Tüm şirketlerin vergi beyannameleri sunması zorunludur.

Basitleştirilmiş Vergilendirme Sistemi
Bu sistem yalnızca faaliyet türü, gelir tutarı ve çalışan sayısı bakımından belirli koşulların karşılandığı durumlarda kullanılabilir. Mükellef hesap numarası bulunan şubeleri olan şirketler bu sistemi kullanamaz.

Genel vergilendirme sistemini uygulayan şirketler muhasebe kayıtlarını tutar. Basitleştirilmiş sistemi uygulayan şirketlerin ise her durumda muhasebe kaydı tutması gerekmez.

2024 yılında STS için vergi oranı brüt gelirin %6’sıdır.

Genel Vergilendirme Sistemi
Genel vergilendirme sistemi kapsamında şirketler çeşitli vergiler öder:

• Gelir vergisi – %20.
• Katma değer vergisi (KDV) – %20.
• Şirketin yabancı sahiplerinin gelirleri üzerinden alınan vergiler, arazi ve gayrimenkul vergileri ile diğer vergiler.
• Belarus Yüksek Teknoloji Parkı (HTP) üyesi şirketlere, özellikle şu vergi avantajları tanınmıştır:
• Gelir vergisinden muafiyet ve belirli gelir türleri için %9 vergi oranı.
• Bazı durumlarda KDV’den muafiyet.
• Yabancı şirket sahiplerinin gelir vergisi %0 veya %5 oranındadır.
  
  

Bize Ulaşın

Belarus’ta ekonomik faaliyetin biçimleri hakkında sorularınız veya uyuşmazlıklarınız varsa size yardımcı olmaktan memnuniyet duyarız. Bu alandaki uzun yıllara dayanan deneyimimiz, uyuşmazlıklarınızı çözmenize yardımcı olacaktır.

• +375 29 505 10 51 (WhatsApp, Viber, Telegram);
• info@ambylegal.by.