Belarus’ta Eşler Arası İşlemler: Kanun Neye İzin Veriyor?

Evli çiftler her zaman aralarında para ve mülk transfer ederler. Eşlerden biri diğerine bir araba alır, bir daireyi devreder, bir borcu affeder veya evliliğin sona ermesi durumunda kimin neyi elinde tutacağını kabul eder. Çoğu durumda insanlar evli oldukları için mülklerini istedikleri gibi ayarlayabileceklerini varsayarlar. Belarus yasalarına göre bu varsayım yalnızca yarı yarıya doğrudur.

Belarus, eşlerin birlikte sahip olduğu mülk ile her birinin ayrı sahip olduğu mülk arasında keskin bir çizgi çeker ve bu çizgi aralarında ne tür bir işlemin mümkün olduğuna karar verir. Bir eşin yabancı uyruklu olduğu veya varlıkların birden fazla ülkede bulunduğu uluslararası çiftler için kuralları yanlış okumak kolaydır. Bu rehber, eşler arasındaki işlemlerin pratikte nasıl çalıştığını, kanunun hangi araçları sağladığını ve tuzakların nerede yattığını açıklamaktadır. Durumunuza göre uyarlanmış tavsiyeler için aile hukuku ekibimiz, yabancı uyruklular dahil olmak üzere eşlere ve müstakbel eşlere danışmanlık vermektedir.

Her eşin fiilen sahip olduğu şeyler

Kimin neye sahip olduğunu bilmeden eşler arasındaki işlemleri anlayamazsınız. Çerçeve Evlilik ve Aile Kanunu‘nda belirlenmiştir ve iki kategoriye dayanır.

Birincisi ortak mülkiyettir. Bir çiftin evlilik sırasında edindiği her şey, tapuda hangi eşin adının yazdığına ve parayı fiilen kimin kazandığına veya ödediğine bakılmaksızın ortak mülk olarak kabul edilir. Her iki eş de buna sahip olma, kullanma ve tasarrufta bulunma konusunda eşit haklara sahiptir. Kategori geniştir: maaşlar ve ticari gelirler, bir eşin adına satın alınan bir araba ve kişisel bir hesaptaki tasarruflar. Kanun ayrıca gelir getirmeyen eşi korumayı da özellikle amaçlar: eşlerden biri ev işleriyle ilgilenir veya çocukları büyütürken diğeri çalışırsa, evlilik sırasında edinilen her şey üzerinde yine de eşit haklara sahip olurlar. Bu varsayılan kuralı değiştirmenin tek yolu tarafların anlaşmasıdır.

İkinci kategori kişisel mülkiyettir — yalnızca bir eşe ait olan mülk. Bu, düğünden önce sahip olunan her şeyi ve evlilik sırasında hediye veya miras olarak alınan her şeyi kapsar. Kıyafet ve ayakkabı gibi kişisel kullanım eşyaları da kim kullanırsa kullansın kişisel mülk sayılır, ancak takılar ve lüks mallar sayılmaz. Hediye ve mirasların uzun bir evlilikte bile neden kişisel kaldığına dair ayrı bir yazı yazdık.

Önemli bir istisna bulunmaktadır. Kişisel mülk, evlilik sırasında değerini önemli ölçüde artırmak için ortak fonlar veya diğer eşin kendi parası kullanılmışsa — örneğin kapsamlı bir tadilat veya yeniden inşa gibi — mahkeme tarafından ortak mülk olarak yeniden nitelendirilebilir. Her iki eşin de yıllarını ve ortak birikimlerini harcayarak yeniden inşa ettiği evlilik öncesi bir yazlık artık tamamen kişisel mülk sayılmayabilir. Bir evlilik sözleşmesiyle bu kuralın uygulanması önceden bertaraf edilebilir.

Genel kural: eşlerin işlem yapabileceği şeyler

İnsanları şaşırtan hüküm budur. Kanun, eşlerin birbirleriyle kanunen yasaklanmamış herhangi bir mülk işlemine girmesine izin verir — ancak yalnızca her birinin ayrı mülkü olan mülkler bakımından.

Bunu dikkatle değerlendirmek gerekir, çünkü asıl belirleyici olan bu sınırlamadır. Eşler arasındaki genel borçlar hukuku işlemleri — satış, bağış, trampa, ödünç — tamamen yasaldır; ancak işlemin konusu, işlemi yapan eşin tek başına maliki olduğu bir malvarlığı olmalıdır. Örneğin eşlerden biri diğerine kendisine miras kalan bir daireyi bağışlayabilir, evlilik öncesinde sahip olduğu bir arabayı satabilir veya yasal olarak kendisine ait olan bir parayı ödünç verebilir.

Eşlerin kural olarak yapamayacağı işlem, ortak mülkiyetteki bir malı olağan yollarla birbirine “satmak” veya “bağışlamak”tır. Bunun nedeni mülkiyet rejiminin hukuki yapısından kaynaklanır. Evlilik devam ettiği sürece her iki eş de ortak mülkün tamamına eşit haklarla birlikte maliktir. Bir eşin elinde diğerine satılabilecek bağımsız bir yarım pay bulunmaz — bu paylar ancak mülk paylaşıldığında ortaya çıkar. Dolayısıyla bir çift bir malı ortak mülkiyetten çıkarıp eşlerden birinin münhasır mülkiyetine geçirmek istiyorsa, sıradan bir satış sözleşmesi yanlış bir araçtır. Kanunun öngördüğü aile hukuku kurumlarından birine başvurmaları gerekir.

Rejimi yeniden şekillendirmek: evlilik sözleşmesi

Bu araçların en güçlüsü evlilik sözleşmesidir. Evlenmek üzere olan bir çift veya halihazırda evli olan eşler tarafından herhangi bir zamanda imzalanabilir ve varsayılan mülk kurallarını kendi koşullarına uyacak şekilde yeniden yazmalarına olanak tanır. Düğünden önce imzalanan bir sözleşme evliliğin tescil edildiği gün yürürlüğe girer; halihazırda evli bir çift tarafından imzalanan sözleşme ise gayrimenkulle ilgili her türlü hüküm yalnızca tescil edildikten sonra yürürlüğe girecek şekilde noter tasdikiyle yürürlüğe girer.

Bir evlilik sözleşmesi çok geniş imkanlar sunar. Ortak mülkiyet rejimini tamamen değiştirebilir — bunu belirli pay oranlarına dayalı paylı mülkiyete veya belirli malların ya da tüm malvarlığının kişisel mülkiyetine dönüştürebilir. Evliliğin sona ermesi halinde malların nasıl paylaşılacağını önceden belirleyebilir, boşanma sonrasında hangi malın hangi eşe kalacağını tayin edebilir ve belirli borçlardan kimin sorumlu olacağını karara bağlayabilir. Ayrıca eşler arasındaki nafaka yükümlülüklerini düzenleyebilir, yukarıda açıklanan değer artışı kuralını bertaraf edebilir ve hatta henüz edinilmemiş ancak gelecekte iktisap edilecek malları dahi kapsayabilir. Bu hükümler belirli bir süreye veya şarta bağlanabilir.

Ancak bunun katı sınırları vardır. Bir evlilik sözleşmesi eşlerden birinin fiil ehliyetini kısıtlayamaz, bir eşi aşırı derecede hakkaniyete aykırı ve dezavantajlı bir duruma düşüremez ve çocukları ya da üçüncü kişileri koruyan emredici kuralları bertaraf edemez. Örneğin sadakatsizlik halinde eşlerden birini tüm malvarlığından yoksun bırakan bir şart mahkemelerce uygulanamaz. Sözleşme imzalandıktan sonra her iki tarafı da bağlar; taraflar sözleşmeyi karşılıklı anlaşarak değiştirebilse, sona erdirebilse veya koşulların esaslı şekilde değişmesi durumunda mahkemenin müdahalesini talep edebilse de eşlerden hiçbiri sözleşmeden tek taraflı olarak dönemez.

Ortak mülkün anlaşma yoluyla bölünmesi

Kapsamlı bir evlilik sözleşmesi yapmak istemeyen çiftler, ortak mülkün paylaşımı sözleşmesi ile belirli malvarlığı unsurlarını yine de düzenleyebilirler. Bu sözleşme evlilik birliği sürerken veya sona erdikten sonra akdedilebilir ve ortak mülkiyetteki varlıkları kişisel mülkiyete dönüştürmenin standart yoludur.

Ortak mallar paylaşıldığında, yasal karine eşlerin paylarının eşit olduğu yönündedir. Mahkeme — ergin olmayan çocukları korumak veya eşlerden birinin ortak malvarlığını israf etmesi ya da çalışmaktan haklı bir neden olmaksızın kaçınması halinde — eşitlik ilkesinden ayrılabilir; ancak tarafların uzlaşarak yapacağı bir paylaşım sözleşmesi, paylaşım oranlarını eşlerin bizzat belirlemesine imkan tanır. Eşlerden birinin payından fazlasını alması halinde sözleşmeyle aradaki farkı dengeleyecek nakit bir denkleştirme ödemesi kararlaştırılabilir.

Burada uygulamaya ilişkin iki önemli husus bulunmaktadır. Birincisi, paylaşım sözleşmesi de tıpkı evlilik sözleşmesi gibi geçerli olabilmesi için noter onayından geçmelidir. İkincisi, süre sınırsız değildir: boşanmış eşler bakımından ortak malların paylaşımı davası, boşanma tarihinden itibaren değil, eşin hakkının ihlal edildiğini öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren üç yıl içinde açılmalıdır. Aile konutuna ilişkin uyuşmazlıklar uygulamada en sık karşılaştığımız konular arasındadır; boşanma sürecinde aile evine ne olacağına dair makalemiz bu konuyu ayrıntılı biçimde ele almaktadır.

Bakım ve destek düzenlemeleri

Eşler arasındaki her hukuki işlem maddi bir varlıkla ilgili olmak zorunda değildir. Kanun, eşlerin birbirlerine maddi destek sağlamalarını zorunlu kılar ve bu yükümlülük; hamile eş, küçük veya engelli bir çocuğun bakımını üstlenen eş ya da çalışma gücünü kaybetmiş eş gibi kanunda belirlenen durumlarda evlilik sona erdikten sonra da devam edebilir.

Eşler bu yükümlülükleri mahkeme kararına bırakmak yerine kendi aralarında yapacakları bir anlaşmayla düzenleyebilirler. Bir evlilik sözleşmesi eşler arasındaki nafaka koşullarını belirleyebilir. Ortak çocukların bulunması durumunda ise ebeveynler, ihlal edilmesi halinde icra daireleri aracılığıyla doğrudan takibe konulabilen ve yasal asgari tutarın altına indirilemeyen özel bir iştirak nafakası sözleşmesi imzalayabilirler. Konuya ilişkin hesaplamaların detayları için nafakanın nasıl hesaplandığını ayrı bir makalede açıklıyoruz.

Formaliteler: noter tasdiki ve tescil

Şekil şartları, eşler arasındaki hukuki işlemlerin geçerliliğinde belirleyici rol oynar. Yukarıda açıklanan aile hukuku sözleşmeleri — evlilik sözleşmesi, mal paylaşımı sözleşmesi, çocuklara ve nafakaya ilişkin anlaşmalar — aynı temel şekil şartına tabidir: yazılı şekilde yapılmalı ve noter onayından geçmelidir. Noter onayı yalnızca şekli bir formaliteden ibaret değildir. Her iki eş de şahsen noterin huzurunda hazır bulunmalıdır; bilhassa evlilik sözleşmesi vekaletnameye dayanılarak bir temsilci vasıtasıyla imzalanamaz. Belarus Noter Odası, ülke genelinde bu işlemleri yürüten noterleri denetlemektedir.

Taşınmaz mallar söz konusu olduğunda ek bir tescil aşaması daha gerekir. Taşınmazın mülkiyetini veya paylaşımını düzenleyen bir evlilik sözleşmesi ya da mal paylaşımı sözleşmesi, gayrimenkulün devlet tescilinden sorumlu yetkili bölgesel kuruluşa da tescil ettirilmelidir. Bu işlem tamamlanana kadar mülkiyetteki değişiklik üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez; tek başına noter onaylı belge mülkiyetin tapuda devrini sağlamaz. Hem noterlik hem de tapu/tescil sistemleri, evliliklerin tescil edildiği evlendirme dairelerini de (ZAGS) bünyesinde barındıran Adalet Bakanlığı‘nın denetimi altındadır.

Sınırlar, geçersizlik ve alacaklıların korunması

Eşler arasındaki işlemler malvarlığını alacaklıların erişiminden kaçırabileceğinden, kanun bu işlemleri sıkı denetler — alacaklılar da bu süreci yakından takip eder. Kural olarak, eşlerden birinin alacaklısı yalnızca borçlu eşin kişisel malvarlığına ve ortak mülkteki payına başvurabilir. Ancak mahkeme, eşlerden birinin aldığı borcun tüm aile ihtiyaçları için kullanıldığını tespit ederse, çiftin ortak mülkü de haczedilebilir. Bu nedenle, eşlerden birinin mali darboğazda olduğu bir dönemde eşler arasında alelacele yapılan malvarlığı devirleri son derece risklidir: bu işlemler alacaklılardan mal kaçırma veya alacaklıları zarara uğratma girişimi olarak iptal davasına konu edilebilir ve mahkemece hükümsüz kılınabilir.

Sözleşmenin geçersizliği genel anlamda ciddi bir risktir. Bir evlilik sözleşmesi veya eşler arası diğer herhangi bir anlaşma; kanuna aykırı olması, tehdit veya aldatma sonucu imzalanması, taraflardan birinin fiil ehliyetinden yoksun bulunması ya da çocukların veya üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmesi hallerinde mahkeme tarafından tamamen veya kısmen hükümsüz kılınabilir. Bugün pratik görünen bir anlaşma ileride itiraz üzerine iptal edilirse hiçbir anlam taşımaz — bu nedenle yalnızca imza aşaması değil, metnin hukuki olarak hazırlanması da büyük bir titizlik gerektirir.

Sınır ötesi boyut

Uluslararası çiftler için durum çok daha karmaşıktır. Belarus’ta yapılan bir evlilik sözleşmesi yurtdışındaki malvarlıklarını kapsayabilir; ancak başka bir ülkede bulunan gayrimenkuller Belarus hukukuna değil, taşınmazın bulunduğu ülkenin hukukuna tabidir — bu nedenle Varşova veya Dubai’deki bir dairenin ilgili ülkede ayrı bir hukuki işlemle düzenlenmesi genellikle en doğru yoldur. Eşlerin farklı vatandaşlıklara sahip olduğu durumlarda, Belarus’ta geçerli bir sözleşme diğer eşin vatandaşı olduğu ülkenin yasal mal rejimi kurallarıyla çelişebilir. İşte bu tür durumlarda, her iki yetki alanında koordineli bir hukuki danışmanlık alınması, hazırlanan bir belgenin bir ülkede geçerliyken diğerinde tamamen hükümsüz kalmasını önler.

AMBY Legal nasıl yardımcı olabilir?

Eşler arasındaki hukuki işlemler, ayrıntılar devreye girene kadar basit görünebilir. Ortak mülkiyet ile kişisel mal ayrımı, noter onayı ve tapu tescil aşamaları, üç yıllık zamanaşımı süresi ve uluslararası unsurlar, yapılan bir anlaşmanın hukuken geçerli kalıp kalmayacağını belirleyen temel faktörlerdir. İlgili hukuki sözleşmeyi en baştan usulüne uygun hazırlamak, ileride çıkabilecek uyuşmazlıklarda dava süreçleriyle uğraşmaktan çok daha masrafsızdır.

Avukatlarımız, mülkiyet yapısının yeniden düzenlenmesinden bir ticari işletmenin veya evlilik öncesi malvarlığının korunmasına kadar tüm bu konularda eşlere ve evlilik hazırlığındaki çiftlere kapsamlı danışmanlık sunmaktadır. Bir evlilik sözleşmesi taslağı hazırlamayı veya mal paylaşımı sözleşmesi yapmayı düşünüyorsanız, hukuki durumunuzu değerlendirebilir, Belarus hukukunun neleri geçerli kılıp neleri geçersiz sayacağını açıklayabilir ve birden fazla ülkede varlığı bulunan uluslararası çiftler dahil olmak üzere hukuken sarsılmaz belgeler hazırlayabiliriz. Durumunuzu tam bir gizlilik içinde değerlendirmek üzere bizimle iletişime geçebilirsiniz.