Yaptırımlar, Tahkim ve Belarus: 2026’da Bir Uyuşmazlığı Nasıl İlerletmeli?

Yıllar boyunca, Belaruslu bir şirketle yapılan sözleşmedeki uyuşmazlık maddesi kendi kendine yazılırdı. Londra veya Stockholm’de, tanınmış bir kurumun kuralları altında tahkime gidilir ve — New York Konvansiyonu sayesinde — nihai hakem kararı, kaybeden tarafın para tuttuğu hemen her yerde aşağı yukarı icra edilirdi. Bu neredeyse refleks haline gelmişti ve uzun süre işe yaradı. 2026 yılında ise bu refleks kırılmıştır ve her iki ucundan birden kırılmıştır.

Batı tarafında yaptırımlar, geleneksel forumları Belaruslu bir tarafın kullanmasını zor veya imkansız hale getirmiştir. Hakemler ve hukukçular yaptırım uygulanan kuruluşlara dokunan atamaları reddetmekte, kurumlar hizmetlerini azaltmış veya askıya almış, ücretler bloke edilen bankalar üzerinden ödenememekte ve yaptırım uygulanan bir tarafa karşı verilen bir karar tam da icra etmeye çalıştığınız anda sekteye uğrayabilmektedir. Belarus tarafında ise devlet kendi hukuki rejimiyle karşı atakta bulunmuştur: yaptırıma uğrayan Belaruslu bir taraf artık bir uyuşmazlığı yabancı bir tahkimden çekip Belarus mahkemelerine getirebilmekte ve bu mahkemelerden yabancı yargılamaların tamamen durdurulmasını talep edebilmektedir. Alışılmış mekanizma sadece yavaşlamakla kalmamış, birçok vakada kilitlenmiştir.

Karşımızda yepyeni bir manzara var ve eski alışkanlıklar artık ciddi risk taşımaktadır. Karşı taraf yaptırıma uğramışsa ve malvarlığı Minsk’te bulunuyorsa, Londra tahkim yeri şartı içeren bir madde kâğıt parçasından farksız olabilir. Stockholm’de elde edilen bir karar, tam da ihtiyaç duyulan yerde tamamen icra edilemez hale gelebilir. Bu yazı, uyuşmazlıkların mevcut ortamda fiilen nasıl yürütülebileceğini ele almaktadır: yaptırımların neleri aksattığı, Belarus’un buna nasıl karşılık verdiği, yeni 2026 usul kurallarının ne anlama geldiği ve en önemlisi, her iki tarafın da kullanabileceği ve gerçekten tahsil edilebilir bir hakem kararı sağlayacak bir forumun nasıl seçileceği. Ana fikir şudur: 2026’da soru artık ‘nerede dava açmak isteriz?’ değil, ‘nerede tahsil edilebilir bir sonuç elde edebiliriz?’ sorusudur.

Tahkimde yaptırımlar aslında neyi bozdu?

Sorun hakkında net olmak yardımcı olur, çünkü “yaptırımlar tahkimi zorlaştırıyor” ifadesi üzerinde hareket edilemeyecek kadar belirsizdir. Pratikte yaptırımlar bir tahkime üç ayrı noktadan saldırır ve bir dava esasta mükemmel derecede güçlü olup yine de bunlardan herhangi birinde başarısız olabilir. Üçünü anlamak, bunların etrafından dolaşmanın başlangıcıdır.

Birincisi, hakem heyetinin oluşturulması ve sürecin işletilmesidir. Başlıca kurumlar, taraflardan birinin yaptırıma tabi olduğu durumlarda hizmetlerini kısıtlamış veya askıya almıştır; hakemler, vekiller ve uzmanlar, kendileri de yaptırımları ihlal etme endişesiyle yaptırım uygulanan kuruluşlarla bağlantılı görevlendirmeleri giderek daha fazla reddetmektedir; hatta yazışmalar, duruşmalar ve katılımcı vizeleri gibi idari adımlar bile ciddi engellerle karşılaşmaktadır. İkincisi paradır. Tahkim ödemelerle yürür: başvuru harçları, hakem heyeti masraf avansları, vekâlet ücretleri ve nihayetinde hükmedilen tazminat tutarı; bunların her biri bir banka aracılığıyla transfer edilmek zorundadır. Taraf veya bankası yaptırım altındaysa bu transferler bloke edilebilir veya dondurulabilir; masrafları ödenemeyen bir tahkim yargılaması ise ilerleyemez.

Üçüncüsü ve insanları en son yakalayanı ise icradır. Bir karar kazanmak, o karar üzerinden tahsilat yapmakla aynı şey değildir. Yabancı bir hakem kararının borçlunun varlıklarının bulunduğu yerdeki bir mahkeme tarafından tanınması ve icra edilmesi gerekir ve yaptırımlar bu son adımı engelleyebilir — bir yargı bölgesindeki mahkeme yaptırım uygulanan bir tarafa karşı icra etmeyi reddedebilir, ödemenin kendisi bir lisans gerektirebilir veya varlıklar kararın ulaşamadığı bir yerde bulunabilir. İlk iki sorunu çözüp üçüncüsünü göz ardı eden bir uyuşmazlık stratejisi bir ganimet üretir, tahsilat üretmez. Üçünün de en baştan birlikte planlanması gerekir.

Birlikte ele alındığında, üç baskı noktası — ve her birine yanıt veren hamle — şu şekildedir.

Bir dava esasta güçlü olabilir ancak yine de üçünden herhangi birinde başarısız olabilir — bu yüzden üçü sırayla değil, birlikte planlanır.

Belarus’un yanıtı: 280-Z Sayılı Kanun ve “münhasır yetki”

Belarus, şirketleri Batı forumlarının dışına itildiğinde sessiz kalmadı. Özel kısıtlayıcı tedbirlerin uygulanmasına ilişkin 12 Temmuz 2023 tarihli ve 280-Z Sayılı Kanun aracılığıyla, Belaruslu bir karşı tarafla sözleşme imzalayan herhangi bir tarafın artık hesaba katması gereken yasal bir karşı yanıt oluşturdu. Bunun iki temel hükmü — Madde 10 ve 11 — bir uyuşmazlığın nerede mücadele edilebileceği hesabını değiştirir.

Madde 10, Belarus mahkemelerine yaptırıma uğrayan Belaruslu kişileri içeren ticari uyuşmazlıklar veya bunlara uygulanan yaptırımlardan kaynaklanan uyuşmazlıklar üzerinde münhasır yetki tanımaktadır. En önemlisi, bu durum yabancı bir tahkim veya yabancı mahkeme şartını geçersiz kılabilir: bir Belarus mahkemesi, yaptırımların söz konusu şartı uygulanamaz hale getirdiğini —yani Belaruslu tarafın kararlaştırılan yargı yerinde adalete erişimini fiilen engellediğini— tespit ederse, uyuşmazlığa doğrudan kendisi bakabilir. Buradaki mantık, bir tarafın fiilen ve finansal olarak başvurmaktan alıkonulduğu bir Londra veya Stockholm tahkimine zorlanamayacağı esasına dayanır. Nasıl değerlendirilirse değerlendirilsin bu durum, titizlikle kaleme alınmış yabancı yetki şartının bile uyuşmazlığın nerede çözüleceğine dair artık mutlak bir güvence sağlamadığı anlamına gelir.

Madde 11 daha da ileri gider ve yabancı tarafları en çok huzursuz eden hüküm de budur: yurt dışında dava edilen Belaruslu bir tarafın, Belarus mahkemesinden dava açmama ihtarı (anti-suit injunction) istemesine izin verir — bu, yabancı tahkimin veya davanın devam etmesini kısıtlayan bir emirdir. Bunlar teorik değildir. Belarus mahkemeleri bu yetkiyi halihazırda kullanmış olup, vize kısıtlamaları ve ödeme engellerinin Belaruslu tarafa kendisini savunmak için gerçek bir fırsat bırakmadığı durumlarda yabancı karşı tarafların tahkimlere devam etmesini engellemiştir. Yabancı davacı için pratik tehlike keskindir: şartınıza güvenerek tahkimin ortasında olabilir ve karşı tarafın durmanızı söyleyen bir Belarus emriyle ve evde Minsk’te aleyhinize yürüyen paralel bir davayla silahlandığını görebilirsiniz.

Sonuç, her ikisi de kendisini yetkili gören ve tamamen farklı, uzlaşması imkânsız yollar izleyen iki ayrı yargı yerinin varlığıyla ortaya çıkan modern bir sınır ötesi uyuşmazlık kabusudur. Belarus mahkemesi malvarlığının fiilen bulunduğu yerin mahkemesi olduğundan, Belarus yargı yolunu sırf gayrimeşru göründüğü gerekçesiyle görmezden gelmek büyük bir hatadır. Bu rejim, Belarus ile bağlantısı olan her uyuşmazlıkta denklemin vazgeçilmez bir parçası olarak hesaba katılmalıdır; göz ardı edilmesi mümkün değildir.

Dava açmama kararına (Anti-suit injunction) yakından bakış

Dava açmama kararı (anti-suit injunction), Belarus rejiminin yabancı tarafları en çok endişelendiren unsuru olduğundan, neyi yapıp neyi yapamayacağı konusunda net bir çerçeve çizmek gerekir; böylece ne hafife alınır ne de gözde büyütülür. Dava açmama kararı, yabancı hakem heyetine değil, tarafa yönelik olan ve onun yabancı yargılamayı başlatmasını veya sürdürmesini yasaklayan bir mahkeme emridir. Muhatap alınan şahıs ve Belarus mahkemesinin yetki alanındaki tüm malvarlığı üzerinde hüküm doğurur ve genellikle karara uyulmaması durumunda tazminat veya ceza tehdidiyle desteklenir. Mekanizması tam olarak budur: doğrudan yabancı tahkime değil, tarafın kendisine ve Belarus’taki malvarlığına yönelik yaptırımlara dayanır.

Bu kararın yapamayacağı şey ise tahkim yeri başka bir ülkede bulunan ve farklı bir hukuk düzenine tabi olan yabancı hakem heyetini bağlamaktır. Londra veya Stockholm’deki bir heyet yargılamayı sürdürebilir ve sürdürür de; zira Belarus mahkemesinin dava açmama kararı yurt dışında kendiliğinden tanınmaz. Dolayısıyla pratikte tahkim süreci nadiren doğrudan durur; bunun yerine ilkinin üzerinde bir yargı engeli baskısı varken yabancı tahkim ve paralel bir Belarus davası olmak üzere iki yargılamayı aynı anda yürütmek zorunda kalırsınız. Kararın asıl ağırlığı şekli değil pratiktir: Belarus mahkemesi genellikle tam da karşı tarafın malvarlığının bulunduğu yerde yer alır; bu nedenle bu karara uymamak, Belarus’ta yapılması gereken herhangi bir tahsilat bakımından çok somut olumsuz sonuçlar doğurabilir.

Doğru yaklaşım ne paniklemek ne de durumu hafife almaktır. Karşı taraf yaptırım altındaysa, bir dava açmama kararı çok güçlü bir olasılıktır ve buna göre hazırlık yapılmalıdır. Malvarlığını fiilen kontrol eden yargı merciine ilk başvuran taraf olmanın lehinize olup olmadığını erkenden değerlendirmeli, yabancı hakem kararının ihtiyaç duyulan yerde tenfiz edilip edilemeyeceğini tespit etmeli ve davanızın Belarus hukuku açısından ne derece risk altında olduğu konusunda uzman görüşü almalısınız. Bu tedbir kararını basit bir gözdağından ibaret görmek ne kadar yanlışsa, sürecin sonu olarak görmek de o kadar yanlıştır. Bu, diğer tüm riskler gibi baştan hesaba katılması gereken stratejik bir unsurdur.

2026 sıfırlaması: Tek bir yeni usul kanunu

Yaptırımlar rejimine ek olarak, 2026 yılını gerçek bir dönüm noktası kılan yapısal bir değişiklik gerçekleşmiştir. 1 Ocak 2026’da Belarus, daha önce ayrı olan medeni usul ve ticaret usul kanunlarını tek bir çatı altında birleştiren yeni Medeni Usul Kanunu‘nu yürürlüğe koymuştur. Belarus’ta dava takip eden veya icra/tenfiz işlemi yürüten herkes için bu yalnızca şekli bir madde numaralandırması değildir: yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınması ve tenfizi dahil olmak üzere yargılamaların nasıl yürütüleceğine dair yeni temel kılavuzdur; eski iki kanunlu sisteme göre hazırlanmış tüm rehber bilgiler artık geçerliliğini yitirmiştir.

Tahkim için güven verici derecede devamlılık derecesi, Belarus’un yabancı hakem kararlarının tanınması ve icrasına ilişkin 1958 tarihli New York Konvansiyonu‘na hala taraf olması ve yeni Kanun kapsamındaki icrayı reddetme gerekçelerinin tam olarak Konvansiyon Madde V’te belirtilenler olmasıdır. Başka bir deyişle, Belarus’ta yabancı bir kararı tanınmış hale getirmenin temel dayanağı hala iyi kurulmuş uluslararası standarttır ve uygun bir tahkimden gelen temiz bir karar ilke olarak burada icra edilebilirdir. Bu tabii ki çok önemlidir, çünkü Belarus kapısının yabancı kararlara yasa temelinde kapalı olmadığı anlamına gelir.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, Konvansiyonun istisnai ret gerekçelerinden ikisinin tamamen geçerliliğini koruması ve bir Belarus mahkemesinin bunları re’sen dikkate alabilmesidir. Uyuşmazlık konusu Belarus hukuku uyarınca tahkime elverişli değilse veya tenfiz Belarus kamu düzenine aykırı düşecekse, kararın tanınması ve tenfizi reddedilebilir; nitekim yaptırımlar bağlamında risk tam da bu iki noktada yoğunlaşmaktadır. Dolayısıyla 2026 yılındaki tablo dengeli bir nitelik taşır: yabancı hakem kararlarının tenfizine ilişkin yasal çerçeve uluslararası niteliğini koruyarak varlığını sürdürmektedir; ancak bu çerçeve, tam da bu makalenin konusunu oluşturan uyuşmazlıklarda belirleyici olabilecek yaptırımlar rejimi, kamu düzeni ve tahkime elverişlilik istisnalarıyla iç içe geçmiş durumdadır.

Şimdi forum seçenekleri — ve her biri ne için iyidir?

Tüm bu unsurlar bir araya getirildiğinde pratik soru şudur: bütün bu şartlar altında Belarus bağlantılı bir uyuşmazlık fiilen hangi merciye taşınmalıdır? Tek bir doğru yanıt yoktur; zira doğru forum tarafların kimliğine ve malvarlığının nerede bulunduğuna göre değişir. Ancak 2026 yılındaki gerçekçi seçenekler dört ana başlıkta toplanabilir ve bir değerlendirme yapmadan önce bunları yan yana incelemekte fayda vardır.

Her durum için geçerli tek bir “en iyi” forum yoktur; doğru seçenek, karşı tarafın malvarlığının nerede bulunduğuna ve her iki tarafın da bu merciye fiilen erişip erişemeyeceğine göre belirlenir.

Önemi giderek artan forum, Belarus Ticaret ve Sanayi Odası bünyesindeki tahkim kurumu olan BelCCI bünyesindeki Uluslararası Tahkim Mahkemesi‘dir (IAC). Belaruslu tarafın yaptırım altında olduğu ve malvarlığının Belarus’ta bulunduğu bir uyuşmazlık bakımından bu kurum, Batılı tahkim merkezlerinin artık sağlayamadığı bir avantaj sunar: Belarus tarafının fiilen katılabileceği, gerçek bir tahkim yargılaması yürüten ve Belarus’ta doğrudan tenfiz edilebilir bir hakem kararı veren bir forum. Her uyuşmazlık için otomatik bir çözüm olmasa da Belarus odaklı uyuşmazlıkların büyük bir kısmı için, hiçbir zaman tahsil edilebilir bir sonuç sağlayamayacak Batılı bir tahkim yerine kıyasla ciddi ve genellikle çok daha üstün bir seçenektir.

Diğer gerçekçi yolların da kendilerine göre avantajları mevcuttur. Gerçek anlamda tarafsız ve yaptırım uygulamayan bir tahkim yeri —örneğin Hong Kong veya Çin Anakarası— malvarlığının mahkemeleri kararı tenfiz edecek üçüncü bir ülkede bulunduğu ve hiçbir tarafın yargılamadan dışlanmadığı durumlarda başarıyla işleyebilir. 280-Z Sayılı Kanun yoluyla ya da doğrudan davalının ve malvarlığının bulunduğu yer olması sebebiyle başvurulan Belarus devlet mahkemeleri ise, icra edilebilir yerel bir ilama ulaşmanın en doğrudan yoludur. Geleneksel Batı forumları yasaklanmış değildir; ancak 2026 yılında Belarus bağlantılı bir uyuşmazlıkta bu merkezler, giderek sadece kâğıt üzerinde kalan bir zafer kazandıran seçenekler haline gelmektedir.

Tenfiz kabiliyeti forumu belirler, aksi değil

2026’da sağlam bir uyuşmazlık stratejisini temelsiz bir temenniden ayıran temel kural şudur: malvarlığının bulunduğu yerden başlayın ve planlamayı geriye doğru yapın. En büyük yanılgı, en çok güvenilen forumu —genellikle tarafsızlığıyla tanınan Batılı bir kurumu— seçip tenfiz aşamasının kendiliğinden hallolacağını varsaymaktır. Yaptırımlar çağında bu yaklaşım sıralamayı tamamen altüst eder; zira dünyanın en kusursuz hakem kararı bile karşı tarafın malvarlığından tahsil edilemiyorsa hiçbir değer taşımaz.

Belarus ile ilgili herhangi bir senaryoda sorulacak ilk soru kesinlikle bir yetki meselesi değildir. Tamamen somut bir durum tespitidir: Karşı tarafın malvarlığı fiilen nerede bulunmaktadır? Belarus’ta mı? Rusya’da mı? Körfez veya Asya ülkelerinde mi? Yoksa hâlâ Batı mahkemelerinin erişim alanı içindeki bir yargı bölgesinde mi? Bu sorunun cevabı tablonun tamamını değiştirir. Eğer malvarlığı Belarus’taysa, Belarus’ta doğrudan tenfiz edilebilecek bir karar (BelCCI bünyesindeki IAC kararı veya bir Belarus mahkemesi ilamı), Belarus’ta asla tenfiz ettiremeyeceğiniz bir Londra kararından katbekat daha değerlidir. Malvarlığı yaptırımlara taraf olmayan üçüncü bir ülkedeyse, o ülkenin mahkemelerinde tanınacak bir karar gerekir; bu da sizi Minsk yerine tarafsız bir tahkim yerine yönlendirir. Forum tercihi malvarlığına bağlı bir sonuçtur; başlangıç noktası değil.

Malvarlığı araştırması ve ihtiyati tedbirlerin sürecin sonuna değil en başına ait olmasının nedeni de budur. Paranın nerede olduğunu bilmek forum tercihini belirler; uyuşmazlık devam ederken paranın el değiştirmesini önlemek ise davayı kazandığınızda tenfiz edebileceğiniz somut bir karşılık bulunmasını güvenceye alır. Bu sıralamayı —önce malvarlığı, sonra forum, en son davanın esası— benimseyen karar vericiler, yalnızca davanın esasına odaklanıp tenfiz engeliyle ancak sürecin sonunda yüzleşenlere kıyasla çok daha isabetli kararlar alırlar.

Bir uyuşmazlık, üç sonuç: Somut bir örnek

Malvarlığı haritasının ne derece hayati olduğunu görmek için somut bir uyuşmazlığı üç farklı ihtimal üzerinden ele alalım: Yabancı bir tedarikçinin, alışılagelmiş bir refleksle Stockholm (SCC) tahkim şartı konulmuş bir sözleşme kapsamında, sonradan yaptırım listesine alınan Belaruslu bir alıcıdan 2 milyon avro alacağı bulunmaktadır. Uyuşmazlığın esası her üç senaryoda da birebir aynıdır. Sonucu değiştiren tek unsur, alıcının tahsil edilebilir malvarlığının nerede bulunduğudur.

İlk versiyonda alıcının varlıkları tamamen Belarus’tadır. Burada Stockholm rotası çıkmaz sokağa yakındır: alıcı şartı sorgulamak ve bir dava açmama ihtarı aramak için 280-Z Yasası’nı devreye sokabilir ve temiz bir SCC kararı bile daha sonra Belarus’ta, doğrudan yaptırımlar ve kamu düzeni sürtünmesi içine icra edilmelidir. Tedarikçi, refleksi terk ederek ve paranın olduğu yerde uyuşmazlığın peşinden koşarak — BelCCI’deki IAC veya Belarus mahkemeleri aracılığıyla — Belarus varlıklarına karşı doğrudan icra edilebilir bir sonuç üreterek çok daha güvenilir bir şekilde tahsilat yapar.

İkinci senaryoda, alıcının tahsil edilebilir malvarlığı yaptırım uygulamayan üçüncü bir ülkede —New York Konvansiyonu kararlarını tenfiz eden ve ilgili yaptırımları uygulamayan bir Körfez veya Asya yargı çevresinde— bulunmaktadır. Bu durumda Hong Kong gibi gerçek anlamda tarafsız bir tahkim yeri değer kazanır: burada verilecek bir karar, malvarlığının fiilen bulunduğu yerde tenfiz edilebilir ve tahsilatın Belarus sınırlarına girmesi gerekmediğinden Belarus 280-Z mekanizması büyük ölçüde etkisiz kalır. Malvarlığının dağıldığı ve bir kısmının Batı mahkemelerinin erişim alanında kaldığı üçüncü senaryoda ise, geleneksel bir yargı yolu yalnızca o kısım için işe yarayabilir. Çıkarılacak ders bu tezatlıkta saklıdır: Aynı sözleşme, aynı ihlal, aynı 2 milyon avro; ancak davanın esasına göre değil, yalnızca malvarlığı haritasına göre belirlenen üç tamamen farklı doğru çözüm.

Zaten bir uyuşmazlık içindeyseniz: Triyaj (Trijaj)

Halihazırda devam eden bir uyuşmazlıkta öncelik, en baştan sağduyulu bir değerlendirme yapmaktır; zira atılan ilk hatalı adımın telafisi çok maliyetli olabilir. İşe mevcut sözleşme şartıyla başlar ve bu şartı kaleme alındığı döneme göre değil, günümüzün yeni gerçekliklerine göre yorumlarsınız. Ardından şu kritik soruları sorarsınız: Karşı taraf yaptırım altında mı ve uyuşmazlığı Belarus’a taşımak veya tahkime karşı bir dava açmama kararı aldırmak için 280-Z Sayılı Kanun yoluna başvurması muhtemel mi? Yanıtınız evet ise, Batılı bir tahkim yeri seçeneği doğrudan duvara toslamak anlamına gelebilir.

Bu riskin gerçek olduğu yerlerde iki şey erken aşamada düşünülmeye değerdir. Birincisi hız ve sıralamadır. Yarışan forumlar dünyasında kimin nerede ve ne zaman başladığının tüm uyuşmazlıkta belirleyici faktör olması oldukça mümkündür. Varlıkların kontrolünü gerçekten elinde tutan forumdaki ilk hamle belirleyici olanı olabilir. İkincisi, yetki savaşı verilirken konumunuzu korumaktır. İhtiyati tedbirler ve varlık dondurmanın geldiği yer burasıdır. Karşı tarafın Belarus’taki varlıklarını donduran bir emir, esastaki herhangi bir karardan nihai tahsilat için daha önemli olabilir. Bir uyuşmazlık sadece haklı olunarak kazanılmaz. Kararın icra edilebileceği bir forumda haklı olunarak kazanılır.

Bir çıkış stratejisini akılda tutmak da son derece önemlidir. Her iki yargı yerinin de yetki iddia ettiği, her iki yolun da ağır ve meşakkatli olduğu bir durumda, müzakere yoluyla sulh olmak veya arabuluculuğa başvurmak kesinlikle bir zayıflık göstergesi değildir. Bu, fiili tahsilata ulaşmanın çoğu zaman en hızlı yoludur ve tenfiz tuzağını tamamen bertaraf eder. Bu süreçten en karlı çıkanlar, yetkili ve güvenilir forumda kararlılıkla mücadele ederken aynı zamanda uzlaşma seçeneğini de masada tutanlardır; süreci ne pahasına olursa olsun ilkesel düzeyde kazanılması gereken bir savaşa dönüştürmezler.

Hala taslak hazırlıyorsanız: 2026’dan sağ çıkan şart

Henüz imzalanmamış sözleşmeler için yegâne tavsiyemiz, Belarus bağlantılı bir işlemde alışılagelmiş refleksle Londra veya Stockholm şartı eklemekten vazgeçip uyuşmazlık çözüm maddesini en az ticari şartlar kadar titizlikle müzakere etmektir. Uyuşmazlık çözüm şartı, gelecekteki bir alacağın tahsilatının sessizce kazanıldığı veya peşinen kaybedildiği yerdir; 2026 yılında basmakalıp ve naif bir şart kaleme almak ciddi bir hukuki risktir. Tahkim yeri ve kurum seçimi son derece yalın bir teste tabi tutulmalıdır: Her iki taraf da bu forumu fiilen kullanabilecek mi ve yargılama neticesinde verilecek karar karşı tarafın malvarlığının bulunduğu yerde tenfiz edilebilecek mi?

Pratikte bu, eski alışkanlıklarla bir Batı merkezine yönelmek yerine BelCCI bünyesindeki IAC’yi veya gerçekten tarafsız, yaptırım uygulamayan bir tahkim yerini ciddiye almak anlamına gelir. Uygulanacak hukuku netleştirmek, bankacılık kısıtlamaları altında dahi işleyecek ödeme mekanizmaları kurmak ve sözleşme aşamasında tenfizin fiilen nerede gerçekleşeceğini planlamak gerekir. Bu olağanüstü bir yaklaşım değildir; yalnızca uyuşmazlık şartını eski ezberlere göre değil, güncel hukuki haritaya göre tasarlamaktır. İmzadan önce bir tahkim avukatı ile yapılacak kısa bir istişare, iki yıl ve tahkim masraflarının ardından seçilen merkezin tahsilat sağlamadığını görmekten çok daha az maliyetlidir.

Daha geniş tablo: Rusya, AEB (EAEU) ve karşılıklı icra

Belarus münhasır yetki rejimini tek başına icat etmemiştir; bölgesel genel tabloyu anlamak yabancı bir tarafın riskleri doğru okumasına yardımcı olur. 280-Z Sayılı Kanun, Rusya’nın kendi düzenlemesiyle büyük benzerlik taşır: Rus Ticaret Usul Kanunu’nun iyi bilinen 248.1 maddesi yaptırım altındaki Rus kişileri ilgilendiren uyuşmazlıklarda Rus mahkemelerine münhasır yetki tanırken, 248.2 maddesi benzer bir dava açmama emri yetkisi vermektedir. Dolayısıyla her iki ülkeyle de temas eden bir uyuşmazlıkta bu yaptırım ve yetki mantığı birlik sınırlarının her iki tarafından da karşınıza çıkar; Belarus’u münferit bir vaka olarak görmek hatadır: Bu durum, Batı yaptırımlarına karşı koordineli bölgesel bir mukabelenin halkasıdır.

Bu koordinasyonun diğer yönü ise oldukça pratiktir ve kaybettikleri Batılı forumlara odaklanıp kalan taraflarca çoğunlukla gözden kaçırılır. BDT ve Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) bünyesinde mahkeme ve hakem kararlarının karşılıklı tanınması için işleyen hukuki bir çerçeve mevcuttur —1993 Minsk Sözleşmesi ve ticari uyuşmazlıklar için 1992 Kiev Anlaşması— ve bu çerçevede Belarus veya Rusya’da elde edilen bir mahkeme veya hakem kararı, söz konusu blok içerisinde herhangi bir Batı kararına kıyasla çok daha sorunsuz tenfiz edilir. Malvarlığı AEB sınırları içinde bulunan bir uyuşmazlık bakımından bu bir dezavantaj değil, aksine bir avantajdır: Belarus’ta elde edilen bir karar, yerleşik bir uluslararası anlaşma rejimi sayesinde komşu pazarlarda kolaylıkla tanınabilir ve tenfiz edilebilir.

Buradan çıkarılacak pratik sonuç, yine ‘önce malvarlığı’ ilkesine dayanmaktadır. Karşı taraf ve tahsil edilebilir malvarlığı AEB sınırları içindeyse, en mantıklı adım Belarus veya AEB yargı yollarına başvurmak ve orada yürürlükte olan karşılıklı tenfiz rejiminden yararlanmaktır; zira zaten kullanamayacağınız ve tenfiz ettiremeyeceğiniz bir Batılı tahkim merkezine tutunmaya çalışmanın hiçbir yararı yoktur. Malvarlığı AEB dışındaysa, yine tarafsız bir tahkim yeri değerlendirmesine dönersiniz. Her iki durumda da bu bölgesel yapı yalnızca etrafından dolaşılması gereken bir engel değil; doğru uyuşmazlıkta lehinize kullanabileceğiniz güçlü bir hukuki araç setidir.

Yabancı taraf için bir uyarı: Kendi yaptırım mevzuatına uyum süreciniz

Şimdiye kadarki her şey nerede savaşılacağı ve nasıl icra edileceği hakkındaydı. Yabancı bir davacının asla gözden kaçırmaması gereken ikinci bir cephe vardır ve tam tersi yönde çalışır: sizi bağlayan yaptırımlar rejimlerine kendi uyumunuz. Belarus tarafı için Batı forumlarını kullanılamaz hale getiren aynı AB, ABD veya UK önlemleri de sizin, yabancı tarafın yasal olarak ne yapabileceğini düzenler — ve yaptırıma uğrayan bir karşı tarafa karşı takip etmek, onlarla anlaşmak veya icra etmek kapsamlarının dışı değildir. Bir anlaşma bir işlemdir; icra edilen bir karar bir değer transferidir ve her ikisi de takip etmek zorunda olduğunuz kuralların kapsamına girebilir.

Pratikte bu durum, “Nerede tahsil edilebilir bir sonuç elde edebiliriz?” sorusunun şu ikinci soruyla birlikte ele alınmasını zorunlu kılar: “Bunu tahsil etme iznimiz var mı ve bu nasıl mümkün olacak?” Yaptırım uygulanan bir kuruluştan para almak, ödemeyi belirli bankalar üzerinden yönlendirmek veya belirli usul işlemlerini yürütmek, kendi ülkenizdeki yetkili makamlardan lisans veya izin almanızı gerektirebilir. Uyuşmazlık stratejisini kusursuz kurup yaptırımlara uyum sürecinde hata yapmak, başarılı bir tahsilatı yeni ve çok daha ağır bir hukuki soruna dönüştürebilir. Bu iki inceleme birbirini takip eden adımlar değildir —önce davayı kazanıp sonra yaptırımları düşünemezsiniz— her ikisi eş zamanlı yürütülmelidir, çünkü biri diğerinin seyrini doğrudan değiştirebilir.

Özetle, kendi yargı bölgenizdeki uzman bir yaptırım uyum danışmanlığı, sürecin sonuna iliştirilecek bir ayrıntı değil, ilk günden itibaren Belarus’taki dava takibinin ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Bu süreci başarıyla yönetenler, alacağın tahsilini ve yaptırımlara uyumu tek bir bütün olarak ele alırlar: Hem tenfiz edebileceğimiz hem de mevzuat gereği tahsil etmemize izin verilen bir sonucu nasıl elde ederiz? Bu makale denklemin Belarus hukukuna ilişkin boyutunu ele almaktadır; yaptırımlara uyum boyutu ise kendi ülkenizdeki hukuk danışmanlarınızla paralel olarak yürütülmelidir.

Tahsilatlara mal olan hatalar

Belarus bağlantılı uyuşmazlıklarda sıkça tekrarlanan birkaç kritik hata vardır ve bunların hiçbirini geç fark etme lüksünüz yoktur. Birincisi, otomatik Batı şartı refleksidir (yani diğer tarafın ve malvarlığının Belarus’ta olduğu bir uyuşmazlıkta ezbere Londra veya Stockholm şartı eklemek). İkincisi, forumu kararın paranın bulunduğu yerde fiilen tenfiz edilip edilemeyeceğine göre değil, yalnızca adil olma ününe göre seçme eğilimidir; tenfiz edilemeyen bir kararla neticelenen kusursuz bir yargılama süreci kesinlikle yanlış bir tercihtir. Üçüncüsü ise, asıl tenfizin gerçekleşeceği rejim tam da bu iken, 280-Z Sayılı Kanun’u ve dava açmama emri yetkisini güvenle göz ardı edilebilecek uzaktan bir gürültü gibi görmektir.

Diğer tüm hatalar ise asıl hedefin gözden kaçırılmasından kaynaklanır: Dava açmama kararını hesaba katılması gereken bir risk olarak görmek yerine ya tamamen göstermelik bir tiyatro ya da peşin bir yenilgi olarak değerlendirmek; malvarlığı araştırmasını icra aşamasına kadar erteleyip paranın el değiştirmesine zemin hazırlamak; uyuşmazlık devam ederken ihtiyati tedbir almayıp günün sonunda içi boşaltılmış bir banka hesabına karşı davayı kazanmak. Ve tüm bunların merkezinde, uyuşmazlığı bir tahsilat süreci olarak değil, en şık şekilde kazanılması gereken bir hukuki ilke yarışması gibi yürütmenin temel hatası yatar. Alacağını gerçekten tahsil edebilenler, asıl amacın duvara asılacak bir hakem kararı değil, paranın fiilen tahsili olduğunu asla unutmayanlardır.

Özet

Yaptırımlar mahkemeleri Belarus bağlantılı uyuşmazlıklara kapatmadı; yalnızca yargı yollarının yönünü değiştirdi. Eski alışkanlıklarla ilerlemeye çalışan taraflar, genellikle ellerinde bir hakem kararıyla kalmakta ancak bunu fiilen tahsil etme imkânı bulamamaktadır. Eski Batı yaklaşımı bu tür uyuşmazlıkların çoğunda artık en az uygulanabilir seçenektir. Bunun alternatifi ise daha titiz ve gerçekçi bir yaklaşımdır: Karşı tarafın malvarlığının fiilen nerede bulunduğunu tespit edin, her iki tarafın da katılabileceği ve tenfiz edilebilir bir sonuç sağlayacak bir forum (genellikle Londra yerine BelCCI bünyesindeki IAC veya gerçek anlamda tarafsız bir merkez) seçin ve Belarus 280-Z Sayılı Kanunu ile yeni 2026 usul kanununu sadece birer dipnot olarak değil, sürecin belirleyici dinamikleri olarak hesaba katın.

İster sözleşme şartı hazırlıyor olun, ister davanızı nerede açacağınızı değerlendiriyor olun, ister iki yargı yeri arasında çoktan sıkışmış olun; kazandıran yaklaşım, önce tenfiz ve tahsilat imkânını, diğer her şeyi ise ikinci planda düşünmektir. Ekibimiz, Belaruslu tarafları içeren uluslararası tahkim ve sınır ötesi uyuşmazlıklar konusunda —forum stratejisi ve Belaruslu bir şirkete dava açılmasından malvarlığının korunması ve kararın tenfizine kadar— kapsamlı danışmanlık sunmakta ve duvara asılacak çerçeveli bir hakem kararı yerine fiilen tahsilatla sonuçlanan yolu bulmanıza yardımcı olmaktadır.